piLenKen
10-01-2007, 05:04 PM
ŞEMS ED-DİN TEBRİZİ
Tanınmış Azerbaycan şairi ve mütefekkiri, öz dövrünün en nüfuzlu sufilerinden biri sayılan Şems ed-Din Mehemmed ibn Eli ibn Melikdad Tebrizi Tebrizde doğulub. Onun heyatı barede me'lumatlar olduqca azdır. Me'lum olanlar da müemmalıdır. Be'zi salnameçiler hetta onun şahzade oluduğunu da israr etmişler. her halda eserlerinden ve sufilik fealiyyetinden bele bir netice çıxarmaq olar ki, o, kamil ilahiyyat tehsili almışdır.
Yüksek erudisiyasına, hazırcavablığına ve müellimlik bacarığına göre Şems hele genc yaşlarından "mürşidi-kamil" adını almışdır. O, qeyri-adi fiziki gözelliyi ve me'nevi temizliyi ile seçilmişdir. İran alimi Mehemmedeli Terbiyet onun haqqında yazır ki, Şemseddin Tebrizi ruh qeder ince idi. O, dinin ve heqiqetin güneşi idi.
Şemsin müridleri çox olub. Onların arasında Ebu Bekr Selebaf Tebrizi, Rükneddin Secasi ve başqaları da vardı. O, hemişe qara rengli keçe libas geyermiş. Çoxlu seyahetlere çıxmış, esasen, karvansaralarda yaşamışdır. 1244-cü ilin iyirmi altı noyabrında Türkiyenin Konya şeherinde Düyüsatanların karvansarasında Şems sonralar en meşhur şairlerden olan Celal ed-Din Rumi ile görüşür ve bu tanışlıq möhkem dostluğa çevrilir. Onların bu görüşünü müasirleri iki denizin qovuşması kimi qiymetlendirir, bu görüşü "Merc el Behreyn" adlandırırlar. R. Fişin yazdığına göre, "adi bir payız günü idi. O gün imperiyaların taleyini hell eden herbi qarşılaşmalar olmadı. O gün milyonları hökmünde saxlayan şah sülalesinin banisi taxta çıxmadı. O gün teze bir qite, enerjinin yeni bir növü keşf olunmadı. Bu günden baxanda çox uzaqda qalan o gün ele bir hadise baş vermedi ki, adamların yaddaşında o tarixi hekk etmiş olsun. Sadece olaraq, iki insan görüşdü. Ancaq o gün tarixin qaranlığına ne qeder çox bürünüb görünmez olursa, hemin görüş de daha çox qeyri-adilik perdesine bürünür.
Özlerini bir-birlerinde tapan, bir-birini anlayan, seven iki şexsin görüşmesi hemişe mö'cüzedir, belke de mö'cüzelerden en qeyri-adisidir. Bu görüş günü adeten yalnız hemin adamların şexsi taleyinde silinmez izler qoyur.
Yeddi yüz il bundan evvel Konya şeherinde görüşen bu iki şexs ise yalnız bir-birlerinde özlerini tapmaqla qalmadı, onlar daha bir keşf etdiler. Onlar İnsanı İnsan üçün keşf etdiler. Eger bu görüş baş vermeseydi, şimalda Orta Asiyadan cenubda Erebistana qeder, şerqde İndoneziyadan qerbde Şimali Afrikaya qeder meskunlaşmış on milyonlarla adam tamamile başqa cür fikirleşer, özge hissiyyatın sahibi olardı...
Hemin gün dünya üçün yer üzünün en böyük dahilerinden biri- Celaleddin Rumi yeniden doğuldu. O Rumi ki, "öz poeziyasında böyük bir erazide meskunlaşmış xalqların e'tiqadını, hiss ve duyğularını, efsane ve revayetlerini eks eletdirir, insan ruhunun görünmemiş bir qüvve ile kamilliye nehayetsiz can atımını ifade edirdi."
Bu yerde Rumi barede bir neçe söz söylemek de yerine düşer. Onun atası mescide rehberlik edir ve buradakı medresede ders deyirdi. Onun çoxlu say-da müridleri vardı. Ruminin dünyagörüşü de burada formalaşmışdı. Ata-sının vefatından sonra Celaleddin medresede onun yerini tutur. O, maddi cehetden yaxşı te'min olunmuşdu, evli idi ve sufi nezeriyyesi ile meşğul olurdu. Meşhur Seyid Bürhaneddin Müheqqiq Termezi Konyaya geldikden sonra onu özüne mürşid seçen Rumi bir müddet sonra tehsilini artırmaqdan ötrü Demeşqe yola düşür. Konyaya qayıtdıqdan sonra yene mürşidinin yanında meşğul olur. Ancaq tezlikle Termezi rehmete gedir ve Rumi özü mübelliqliye başlayır. Şemseddin Tebrizi ile onların görüşü de mehz hemin dövre düşür. Bu tanışlıq Ruminin heyatında dönüş nöqtesine çevrilerek, onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Şemsin zahiri ve daxili gözelliyi, yüksek insani keyfiyyetleri, sufi ideyalarına derinden sedaqeti Rumini celb edir. Onun Şemseddine mehebbeti adi insan duyğularından yüksekde dayanır. Rumi onu özünün mürşidi e'lan ederek, elmi fealiyyetini dayandırır, medresedeki işini buraxır ve özünü bütünlükle duyğularının ixtiyarına verir. Onlar bütün vaxtlarını Şemsin diger müridleri ile birlikde sufi meclislerinde keçirirler. Bu meclislerin esasını musiqi ve xüsusi derviş reqsleri tuturdu. Şemsin varlığı Rumiye Allaha qovuşmaqda bir yardımçı olur. Rumi Şemse sevgilerini izhar eden şe'rler de hesr edir:
Men Merkuri teki kitablara eyilirdim,
Katibler qarşısında otururdum.
Lakin senin üzünü görüb mest oldum
Ve qamış qelemleri sındırdım.
Sene istekden doğan göz yaşlarımla destamaz alıb
Namaz vaxtı senin üzünü qibleye çevirdim.
Eger sensiz diri qalsam
Meni axıra qeder yandır.
Menim başımı elimden al
Eger ondakı ağıl senin olmayacaqsa!
Ke bede, kilsede, mescidde sene dua edirem
Sen menim meqsedimsen, hem yerde, hem göyde!
Men senin çöreyini yeyib büsbütün doymuşam
Men senin suyundan bir qurtum içmişem, mene su lazım deyil.
Kime perestiş edirsense, senin qiymetin de o heddedir
Sene perestiş etmekle men nece de xoşbextem!
Ruminin doğmaları ve xüsusile de müridleri onun bu halından teşvişe düşüb, bu ruh qarlaşlarını her vechle ayırmaq isteyirler. Şemseddin 1246-cı ilde Rumiden xebersiz Konyanı terk etmeli olur. O, Demeşqe köçerek, özü barede Rumiye heç bir xeber vermir.
Lakin Şemsin bu gedişi veziyyeti düzeltmir. Rumi ayrılığı çox ağır keçirir. O, cemiyyetden üz çevirib, özüne qapılır. hicran derdi onun şe'rlerine xüsusi bir qüvve bexş edir. Nehayet, Rumi Şemsin harada olduğunu öyrenir ve sanki bu xeber onu yeniden heyata qaytarır. Bunu gören dostları Ruminin oğlu Sultan Veledden Şemseddin Tebrizinin ardınca Demeşqe yola düşmesini rica edirler. Rumi oğlu vasitesile ona bu şe'ri könderir:
Ah, tezlikle gedin ve tapın
Sevimli dastu eve getirin.
Şirin sözler ve xoş neğmerle
O Ay üzlünü bizim yanımıza çekin.
Onun sözü qüdretli ve bütövdür
O, çayları geriye döndere biler.
Onun ve'dlerine ve möhlet istemesine
İnanıb, özünüzü aldatmağa qoymayın.
Birce o xoşluqla ve sağ-salamat
Qayıdıb qapımızı döyeydi.
Onda siz ele bir şey göreceksiniz ki,
Heç tanrının özü de ele şey görmeyib...
Şe'ri oxuyan Şems Konyaya qayıdır. Burada onu böyük şerefle qarşılayır ve onun şe'nine tenteneli ziyafetler verirler. Şemsle Ruminin dostluq münasibetleri evvelki qaydasına düşür. Rumi yene de bütün vaxtını Şemsle keçirerek, ondan bir an bele ayrılmır. Şemseddin Tebrizi Ruminin bacısı Kimiya ile aile qurur. Bütün bünlara baxmayaraq, bedxahları yene de Şemsi rahat buraxmırlar. Ve o, yeniden, bu defe ise hemişelik, Konyanı terk edir. Onun birden-bire yoxa çıxması indiye qeder de müemmalıdır. Ola biler ki, Şemsi Ruminin müridleri aradan götürmüş, ya quyuya tullamış, ya da öldürüb, atasının yanında basdırmışlar.
Seher tezden medreseye gelen Rumi orada heç kesi tapmır. Uzun zaman inadla onu axtarır. hüznü ölçüyekelmezdir, Güneşi (farsca Şems) biryolluq batmışdır. Şairin ruhi sarsıntıları hüdudsuz olsa da, birden-bire mö'cüze baş verir. Rumi Şemsi özünde yeniden yaratmaq üçün güc ve qüvve tapır. O, dünya mehebbet lirikasının en heyretamiz nümunelerinden birini yaradır ve "Şems Tebrizinin divanı" adlanan bu toplunu öz mürşidinin adına bağlayır.
Genc alim sufi axtarışlarını biryolluq tullayaraq, özünü tamamile Şemseddin Tebrizi adlı bir şaire çevirir. M. İ. Zend yazır ki, "Divan"ın ve bura daxil olan her bir şe'rin Şemseddin Tebrizinin adından yaradılması heç vechle Celaleddin Rumi üçün poetik fend, yaxud itkin düşmüş dostunun xatiresine hörmet kimi qebul edile bilmez: Şemsini kerçek dünyanın makrokosmunda itirmiş mütefekkir onu öz qelbinin mikrokosmunda tapmış olur. Ve şairin özünde, könlünde duyduğu bu mürşid hemin neğmeleri ona diqte edir, Rumi ise bu meqamda onları qeleme alandan (katib), oxuyandan, revayet edenden (ravi) başqa heç bir rol oynamır. Ancaq eyni zamanda bu neğmeler hem de onun öz şe'rleridir. Çünki bunlar onun qelbinde yaranmışdır. Belelikle, Celaleddini onun dili ile danışan Şemseddinle hem eynileşdirmek olar, hem de olmaz. Buna göre de bu divanın subyekti, müellifi, lirik qehremanı kimi çıxış eden Şems eyni zamanda bunların intim-lirik anlamda obyekti de sayıla biler. Ancaq bu "obyekt"in yalnız mürekkeb remzi qavrayış planında anlaşılması mümkündür. Şemsediin Tebrizi ile ünsiyyeti Rumiye mistik idrakın yeni bir yolunu tapmaqda kömek etmişdi. Buna baxmayaraq, onun teriqeti yalnız Rumi öldükden sonra Mövlevilik adı ile formalaşır. Mövlana ("bizim müellim") onun titullarından biri idi. Rumi yaradıcılığı ve mövlevilik teriqeti Şerq xalqlarının dini-felsefi ve poetik düşünce terzinin inkişafına böyük tekan vermişdir." Bu deyilenlerden başqa, hemin teriqet hem de hele Şemseddinin yaratdığı derviş reqsleri ile meşhurdur. Avropalılar bu teriqetin derviş reqslerine böyük maraq göstermişler.
Şems Tebrizinin şagird ve müridleri onun eserlerini "Meqalat" adı altında toplayıb yaymışlar
Tanınmış Azerbaycan şairi ve mütefekkiri, öz dövrünün en nüfuzlu sufilerinden biri sayılan Şems ed-Din Mehemmed ibn Eli ibn Melikdad Tebrizi Tebrizde doğulub. Onun heyatı barede me'lumatlar olduqca azdır. Me'lum olanlar da müemmalıdır. Be'zi salnameçiler hetta onun şahzade oluduğunu da israr etmişler. her halda eserlerinden ve sufilik fealiyyetinden bele bir netice çıxarmaq olar ki, o, kamil ilahiyyat tehsili almışdır.
Yüksek erudisiyasına, hazırcavablığına ve müellimlik bacarığına göre Şems hele genc yaşlarından "mürşidi-kamil" adını almışdır. O, qeyri-adi fiziki gözelliyi ve me'nevi temizliyi ile seçilmişdir. İran alimi Mehemmedeli Terbiyet onun haqqında yazır ki, Şemseddin Tebrizi ruh qeder ince idi. O, dinin ve heqiqetin güneşi idi.
Şemsin müridleri çox olub. Onların arasında Ebu Bekr Selebaf Tebrizi, Rükneddin Secasi ve başqaları da vardı. O, hemişe qara rengli keçe libas geyermiş. Çoxlu seyahetlere çıxmış, esasen, karvansaralarda yaşamışdır. 1244-cü ilin iyirmi altı noyabrında Türkiyenin Konya şeherinde Düyüsatanların karvansarasında Şems sonralar en meşhur şairlerden olan Celal ed-Din Rumi ile görüşür ve bu tanışlıq möhkem dostluğa çevrilir. Onların bu görüşünü müasirleri iki denizin qovuşması kimi qiymetlendirir, bu görüşü "Merc el Behreyn" adlandırırlar. R. Fişin yazdığına göre, "adi bir payız günü idi. O gün imperiyaların taleyini hell eden herbi qarşılaşmalar olmadı. O gün milyonları hökmünde saxlayan şah sülalesinin banisi taxta çıxmadı. O gün teze bir qite, enerjinin yeni bir növü keşf olunmadı. Bu günden baxanda çox uzaqda qalan o gün ele bir hadise baş vermedi ki, adamların yaddaşında o tarixi hekk etmiş olsun. Sadece olaraq, iki insan görüşdü. Ancaq o gün tarixin qaranlığına ne qeder çox bürünüb görünmez olursa, hemin görüş de daha çox qeyri-adilik perdesine bürünür.
Özlerini bir-birlerinde tapan, bir-birini anlayan, seven iki şexsin görüşmesi hemişe mö'cüzedir, belke de mö'cüzelerden en qeyri-adisidir. Bu görüş günü adeten yalnız hemin adamların şexsi taleyinde silinmez izler qoyur.
Yeddi yüz il bundan evvel Konya şeherinde görüşen bu iki şexs ise yalnız bir-birlerinde özlerini tapmaqla qalmadı, onlar daha bir keşf etdiler. Onlar İnsanı İnsan üçün keşf etdiler. Eger bu görüş baş vermeseydi, şimalda Orta Asiyadan cenubda Erebistana qeder, şerqde İndoneziyadan qerbde Şimali Afrikaya qeder meskunlaşmış on milyonlarla adam tamamile başqa cür fikirleşer, özge hissiyyatın sahibi olardı...
Hemin gün dünya üçün yer üzünün en böyük dahilerinden biri- Celaleddin Rumi yeniden doğuldu. O Rumi ki, "öz poeziyasında böyük bir erazide meskunlaşmış xalqların e'tiqadını, hiss ve duyğularını, efsane ve revayetlerini eks eletdirir, insan ruhunun görünmemiş bir qüvve ile kamilliye nehayetsiz can atımını ifade edirdi."
Bu yerde Rumi barede bir neçe söz söylemek de yerine düşer. Onun atası mescide rehberlik edir ve buradakı medresede ders deyirdi. Onun çoxlu say-da müridleri vardı. Ruminin dünyagörüşü de burada formalaşmışdı. Ata-sının vefatından sonra Celaleddin medresede onun yerini tutur. O, maddi cehetden yaxşı te'min olunmuşdu, evli idi ve sufi nezeriyyesi ile meşğul olurdu. Meşhur Seyid Bürhaneddin Müheqqiq Termezi Konyaya geldikden sonra onu özüne mürşid seçen Rumi bir müddet sonra tehsilini artırmaqdan ötrü Demeşqe yola düşür. Konyaya qayıtdıqdan sonra yene mürşidinin yanında meşğul olur. Ancaq tezlikle Termezi rehmete gedir ve Rumi özü mübelliqliye başlayır. Şemseddin Tebrizi ile onların görüşü de mehz hemin dövre düşür. Bu tanışlıq Ruminin heyatında dönüş nöqtesine çevrilerek, onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Şemsin zahiri ve daxili gözelliyi, yüksek insani keyfiyyetleri, sufi ideyalarına derinden sedaqeti Rumini celb edir. Onun Şemseddine mehebbeti adi insan duyğularından yüksekde dayanır. Rumi onu özünün mürşidi e'lan ederek, elmi fealiyyetini dayandırır, medresedeki işini buraxır ve özünü bütünlükle duyğularının ixtiyarına verir. Onlar bütün vaxtlarını Şemsin diger müridleri ile birlikde sufi meclislerinde keçirirler. Bu meclislerin esasını musiqi ve xüsusi derviş reqsleri tuturdu. Şemsin varlığı Rumiye Allaha qovuşmaqda bir yardımçı olur. Rumi Şemse sevgilerini izhar eden şe'rler de hesr edir:
Men Merkuri teki kitablara eyilirdim,
Katibler qarşısında otururdum.
Lakin senin üzünü görüb mest oldum
Ve qamış qelemleri sındırdım.
Sene istekden doğan göz yaşlarımla destamaz alıb
Namaz vaxtı senin üzünü qibleye çevirdim.
Eger sensiz diri qalsam
Meni axıra qeder yandır.
Menim başımı elimden al
Eger ondakı ağıl senin olmayacaqsa!
Ke bede, kilsede, mescidde sene dua edirem
Sen menim meqsedimsen, hem yerde, hem göyde!
Men senin çöreyini yeyib büsbütün doymuşam
Men senin suyundan bir qurtum içmişem, mene su lazım deyil.
Kime perestiş edirsense, senin qiymetin de o heddedir
Sene perestiş etmekle men nece de xoşbextem!
Ruminin doğmaları ve xüsusile de müridleri onun bu halından teşvişe düşüb, bu ruh qarlaşlarını her vechle ayırmaq isteyirler. Şemseddin 1246-cı ilde Rumiden xebersiz Konyanı terk etmeli olur. O, Demeşqe köçerek, özü barede Rumiye heç bir xeber vermir.
Lakin Şemsin bu gedişi veziyyeti düzeltmir. Rumi ayrılığı çox ağır keçirir. O, cemiyyetden üz çevirib, özüne qapılır. hicran derdi onun şe'rlerine xüsusi bir qüvve bexş edir. Nehayet, Rumi Şemsin harada olduğunu öyrenir ve sanki bu xeber onu yeniden heyata qaytarır. Bunu gören dostları Ruminin oğlu Sultan Veledden Şemseddin Tebrizinin ardınca Demeşqe yola düşmesini rica edirler. Rumi oğlu vasitesile ona bu şe'ri könderir:
Ah, tezlikle gedin ve tapın
Sevimli dastu eve getirin.
Şirin sözler ve xoş neğmerle
O Ay üzlünü bizim yanımıza çekin.
Onun sözü qüdretli ve bütövdür
O, çayları geriye döndere biler.
Onun ve'dlerine ve möhlet istemesine
İnanıb, özünüzü aldatmağa qoymayın.
Birce o xoşluqla ve sağ-salamat
Qayıdıb qapımızı döyeydi.
Onda siz ele bir şey göreceksiniz ki,
Heç tanrının özü de ele şey görmeyib...
Şe'ri oxuyan Şems Konyaya qayıdır. Burada onu böyük şerefle qarşılayır ve onun şe'nine tenteneli ziyafetler verirler. Şemsle Ruminin dostluq münasibetleri evvelki qaydasına düşür. Rumi yene de bütün vaxtını Şemsle keçirerek, ondan bir an bele ayrılmır. Şemseddin Tebrizi Ruminin bacısı Kimiya ile aile qurur. Bütün bünlara baxmayaraq, bedxahları yene de Şemsi rahat buraxmırlar. Ve o, yeniden, bu defe ise hemişelik, Konyanı terk edir. Onun birden-bire yoxa çıxması indiye qeder de müemmalıdır. Ola biler ki, Şemsi Ruminin müridleri aradan götürmüş, ya quyuya tullamış, ya da öldürüb, atasının yanında basdırmışlar.
Seher tezden medreseye gelen Rumi orada heç kesi tapmır. Uzun zaman inadla onu axtarır. hüznü ölçüyekelmezdir, Güneşi (farsca Şems) biryolluq batmışdır. Şairin ruhi sarsıntıları hüdudsuz olsa da, birden-bire mö'cüze baş verir. Rumi Şemsi özünde yeniden yaratmaq üçün güc ve qüvve tapır. O, dünya mehebbet lirikasının en heyretamiz nümunelerinden birini yaradır ve "Şems Tebrizinin divanı" adlanan bu toplunu öz mürşidinin adına bağlayır.
Genc alim sufi axtarışlarını biryolluq tullayaraq, özünü tamamile Şemseddin Tebrizi adlı bir şaire çevirir. M. İ. Zend yazır ki, "Divan"ın ve bura daxil olan her bir şe'rin Şemseddin Tebrizinin adından yaradılması heç vechle Celaleddin Rumi üçün poetik fend, yaxud itkin düşmüş dostunun xatiresine hörmet kimi qebul edile bilmez: Şemsini kerçek dünyanın makrokosmunda itirmiş mütefekkir onu öz qelbinin mikrokosmunda tapmış olur. Ve şairin özünde, könlünde duyduğu bu mürşid hemin neğmeleri ona diqte edir, Rumi ise bu meqamda onları qeleme alandan (katib), oxuyandan, revayet edenden (ravi) başqa heç bir rol oynamır. Ancaq eyni zamanda bu neğmeler hem de onun öz şe'rleridir. Çünki bunlar onun qelbinde yaranmışdır. Belelikle, Celaleddini onun dili ile danışan Şemseddinle hem eynileşdirmek olar, hem de olmaz. Buna göre de bu divanın subyekti, müellifi, lirik qehremanı kimi çıxış eden Şems eyni zamanda bunların intim-lirik anlamda obyekti de sayıla biler. Ancaq bu "obyekt"in yalnız mürekkeb remzi qavrayış planında anlaşılması mümkündür. Şemsediin Tebrizi ile ünsiyyeti Rumiye mistik idrakın yeni bir yolunu tapmaqda kömek etmişdi. Buna baxmayaraq, onun teriqeti yalnız Rumi öldükden sonra Mövlevilik adı ile formalaşır. Mövlana ("bizim müellim") onun titullarından biri idi. Rumi yaradıcılığı ve mövlevilik teriqeti Şerq xalqlarının dini-felsefi ve poetik düşünce terzinin inkişafına böyük tekan vermişdir." Bu deyilenlerden başqa, hemin teriqet hem de hele Şemseddinin yaratdığı derviş reqsleri ile meşhurdur. Avropalılar bu teriqetin derviş reqslerine böyük maraq göstermişler.
Şems Tebrizinin şagird ve müridleri onun eserlerini "Meqalat" adı altında toplayıb yaymışlar