piLenKen
10-01-2007, 05:02 PM
Şerq aleminin en böyük şair ve filosoflarından biri Efzeleddin İbrahim ibn Eli Xaqani Şirvani texminen 1126-cı ilde Şirvanşahlar dövletinin paytaxtı Şamaxı şeherinde anadan olub. Şamaxı Azerbaycanın şimalında yerleşirdi. Xaqanini fars poeziyasının klassiki Senainin ardıcılı hesab edenler çox vaxt onun adına "Bedil" ("Varis") leğebini de qoşurlar.
İbrahimin atası Eli Neccar ibn Osman Şirvani dülger, babası Osman ise toxucu idi. Osmanın atasının adı İbrahim olmuşdu. Şairin emisi Ömer Kafieddin oğlunu Osman adlandırmış, onun qardaşı Eli Neccar ise oğluna babasının adını qoymuşdu. Azerbaycanda bu yolla adqoyma en'enesi bu gün de davam edir. Özünün sade menşeyinden danışanda Xaqani hemişe Bibliya patriarxı Moiseyi (İbrahim) misal getirir, bele ki, adları eyni olmaqdan savayı Moisey de dülger oğlu olmuşdu. İbrahimin anası xristian-nestorian Rebiye xanım aşpaz idi. O, Şirvana getirilmiş esir kenizlerden idi.
İbrahim hemişe atasına hörmetle yanaşır, onu öz eserlerinde xoş sözlerle xa-tırlayır. Lakin hansısa sebebler üzünden atasının onları atdığı ve İbrahime emisi Ömer Kafieddinin terbiye verdiyi me'lumdur. Ömer Kafieddin öz dövrünün görkemli şexslerinden sayılırdı. Bir alim kimi onun şöhreti Azerbaycandan uzaqlara yayılmışdı. O, bir neçe dil bilir, felsefe, ilahiyyat, riyaziyyat, tebabet, ezcaşünaslıq elmlerine derinden beled idi. Ömer Kafiediin medresede ders deyirdi. Azerbaycanda tebabetin inkişafında onun xidmetleri daha böyükdür. 0, Şamaxı yaxınlığında, Melhem adlanan yerde Tibb Akademiyası yaratmış ve müalice tecrübesi, derman hazırlığı ve hekim kadrların yetişdirilmesi üçün tebabet elminin bilicilerini buraya de'vet etmişdi. Gözel hekim, cerrah ve farmokoloq olan Kafieddin müalice zamanı kif köbeleyinin ondan artıq növünden istifade edirdi (hal-hazırda kif köbelekleri antibiotikler istehsalında istifade olunur).
Kiçik İbrahimin tehsili ereb elifbasının, hüsnxett qaydalarının menimsenilmesinden ve "Qur'an"ın mütaliesinden başlanır. Sonra ona dövrün adetince, ilahiyyat, dilçilik, riyaziyyat, astronomiya ve astrologiyanı tedris edirler. Xaqaninin terbiye olunmasında Kafieddine oğlu Vehideddin Osman da böyük kömek gösterir. Osman ensiklopedik biliye malik hekim, eczaçı ve cerrah idi. Bundan başqa o hem de iste'dadlı musiqiçi ve musiqişünas idi. O, musiqi nezeriyyesini yaxşı bilir ve müasir orqanın elefi" sayılan erqenun aletinde ustalıqla çalırdı. Ehtimal ki, İbrahim musiqi tehsilini ondan alıb.
Hem emisinin yanında, hem de medresede tehsil alarken İbrahim slmlerin esaslarına yiyelenir, sonradan ise biliklerini müsteqil suretde artırır ('emim meni böyük bir kitabxanaya ketirdi"). Şairin yüksek savad seviyyesi onun "Bizans qeyserine' yazdığı qesidesinden de belli olur. Burada o yazır ki, xristian ehkamlarını her hansı bir yepiskopdan yaxşı bilir, yakovitlik, nestorianlıq ve ortodoks provaslavlığın inceliklerine derinden beleddir, bundan başqa Zenda-vesta vasitesile Zerdüşt dininin sirlerine de vaqif olmuşdur.
En'eneye göre, şe'r yazmağa başlayarken İbrahim ilk evvel özüne texellüs seçmeli olur. İbrahim böyük şair Senainin perestişkarı olduğundan bir çox mütexessisler onun "heqaiqi" texellüsünü Senainin "hediqet el-heqaiq" (heqiqetler bağçası) kitabının te'siri altında götürdüyünü iddia edirler.
Himayedarı ve terbiyeçisi olan emisi allahın rehmetine qovuşandan sonra İbrahim şirvanşah Menuçöhrün sarayında "meliküşşüera" rütbesine çatmış Ebül-Elanın şexsinde yeni bir xeyirxah tapır. Ebül-Ela öz esli e'tibarile Genceden idi ve Şirvana artıq şair kimi meşhurlaşdıqdan sonra gelmişdi. Ebül-Ela İbrahimin iste'dadını gördükden sonra onu saray şairi kimi qulluğa düzeldir. Ebül-Elanın mesleheti, başqa bir fikre göre ise Menuçöhrün şexsi re'yi ile İbrahim türk en'enesine göre, özünü "Xaqan" e'lan etmiş Şirvanşahın şerefine heqaiqi texellüsünü deyişerek, edebi ad kimi Xaqani imzasını götürür. İbrahim Ebül-Elanın sonradan Şirvanın hüdudlarından uzaqlarda da tanınmış ikinci şagirdi idi. Ustad ondan evvel daha bir şamaxılıya şair ve astronom Celaleddin Mehemmed Felekiye (vef. 1181) himayedarlıq göstermişdi. Revayete göre, Ebül-Ela Felekini o qeder isteyirdi ki, hetta öz qızını da ona vermek qerarına gelmişdi. Lakin Xaqaninin poetik iste'dadı ve şexsi keyfiyyetlerini gördükden sonra meliküşşüera qızını İbrahime verir. Bu işden derde düşmüş Felekiye teselli üçün Ebül-Ela ona 20 min dirhem pul bexşiş edir ve deyir: "Oğlum! Bu pula sen menim qızımdan da gözel 50 Türküstan kenizi ala bilersen." hadisenin bele neticelenmesi görünür, Felekiye de serf edir ve akademik Krımskinin ironiya ile söylediyi kimi, "Bundan sonra onların hamısı-meliküşşüera Ebül-Ela da, onun kürekeni Xaqani de, diger şagirdi Feleki de bir ağızdan Menuçöhrü medh etmekde davam edirler." Krımski misal üçün Xaqaninin medhiyyelerinden birini getirir: "Senin elin, Menuçöhr, yalnız sexavetle bexşişler vermek üçün açılır, tekce al-qırmızı şerab badesi götürmekden ötrü yumulur. Yer üzündeki mövcudatdan heç ne senin terefinden edaletsizlik gördüyünü söyleye bilmez, birce qelem qamışından başqa. Axı o senin qarşında günahkar deyildi, ancaq sen onun başını kesdin."
Bütün bunlara baxmayaraq, bir qeder sonra şairin misralarında narazılıq ve e'tiraz notları duyulmağa başlayır. Şairin qeleminden Şirvanşahlar sarayının despotik ruhunu ifşa eden misralar da çıxmağa başlayır. Bedxahlar bundan ve şairin sufi görüşlerinden onu şahın gözünden salmaq üçün istifade edirler. Azerbaycan alimi Qafar Kendli özünün iri hecmli "Xaqani Şirvani" (heyatı, dövrü, mühiti) adlı eserinde şairin ve müasirlerinin eserlerinin derinden tehlili esasında onun tercümeyi-halını yeni me'lumatlarla zenginleşdir-mişdir. Başlıcası budur ki,o, Xaqaninin Ebül-Ela ile qohum olması haqda artıq 800 ilden beri hallandırılan söz-söhbeti tekzib edir.
Qafar Kendliye göre, Xaqaninin üç arvadı olub. Bunlardan birincisi Şirvanlı bir kendçi qızı idi. Bu arvadının ya Kür çayı, ya da Xezer sahillerinde yaşadığı Xaqaninin bu sözlerinden belli olur: "O kendde qayıqçılar meni min kere le'netlediler." Alimin fikrince, Xaqani teqriben 1151/52-çi ilde evlenmiş ve arvadından 12 yaş böyük olmuşdur. Çox sevdiyi ve bütün ömrü boyu unutmadığı hemin qadın şairin Mekkeye ikinci seferinden sonra rehmete gedir. Onlar bir yerde 25 il ömür sürürler. İki oğulları, iki qızları olur. Q. Kendli oğlanların adını da getirir: Reşideddin Reşid ve Emir Ebdülmecid. Reşid 20 yaşında Şirvanda vefat edir. Xaqani onun ölümüne çox yanır ve bu itkiye mersiye de yazır. Mütexessislerin fikrince, ifade olunan kederin derinliyine ve ruhi te'sir qüvvesine göre, Xaqaninin bu mersiyesi Firdövsiden üzü beri yazılan bu tipli şe'rlerin heç birinden geri qalmır. Tebrizde Xaqani dul qadınla evlenir. Bu arvad da tez ölür ve şair üçüncü defe evlenmeli olur. Lakin birinci xanımı ilk sevgi kimi onun yâdından çıxmır. Ona hesr olunmuş misralar bu gün de müasir seslenir:
Senin ardınca başqa yerlere yollanıram
Sensiz yer üzünde qala bilmirem.
Bu ayrılıq tufanı ve göz yişı qarşısında
Dünyanın tüfanı ve seli nedir ki?!
Bezen qelbime baş vururam,
Ve orada seni tapıram.
Amandır, ne qeder ki, hele sağam,
Meni tek qoyma, ruhunu sesleyirem.
Sen dedin: "Sen hele seve bilersen..."
Amma bilirsen ki, bu, mümkün deyil.
Sensiz rahatlıq ağlıma bele gelmir,
Onu ne xeylda, ne de yuxuda tapıram.
1160-cı ilde Menuçöhr vefat edir ve onun taxtına yarım esre yaxın hökmranlıq etmiş I Exsitan çıxır. O, "qeddar ve sert" olmasına baxmayaraq, şairlere himaye göstermesi ile de meşhurlaşmışdı. Saray şairleri öz qelemlerini Exsitanın, onun doğmalarının ve heremlerinin te'rifine hesr edirler. 1188-ci ilde dahi Nizami de "Leyli ve Mecnun" poemasını ona ithaf edir.
Bu dövrde Xaqaninin mehareti görünmemiş yüksekliye qalxır. Onun şe'rlerini ferqlendiren esas keyfiyyetler bedii kamillik, melodiklik, seslenme gözelliyi, eyni zamanda o dövrün edebi en'enelerinden ireli gelen metn mürekkebliyi, sözlerin oynadılması, çetin tutulan eyhamlar ve elmi istilahlarla zenginlik idi. Saray şairlerinin yarışmasında o, birincilik elde edir ve ele bu da onun meliküşşüera Ebül-Ela, hemçinin o biri şairlerle münasibetlerinde özünü göstermeye bilmir. Üstelik 'elahezret xaqan onun her medhiyyesini min qızıl dinarla mükafatlandırmağa adetkerde olmuşdu." Ebül-Ela ile narazılıq hele Menuçöhrün vaxtından başlamışdı, Exsitanın zamanında ise bu artıq söz müharibesine çevrilir. Satira ve hecvler daha keskin ve daha acı olur. Polemikanın dili o qeder açıq-saçıqdır ki, çağdaş edibler bu şairlerin hemin şe'rlerini yalnız fransızcaya tercümede derc etmeyi üstün tuturlar. Aydındır ki, poetik reqabet meselesi mübahise üçün yalnız behane idi. Ayrılıq meqamının köklerini daha derinde axtarmaq lazım gelir.
Xaqaninin bedxahlarının te'siri altında Exsitan da ona öz münasibetini deyişir. Artıq sarayda yaşamaq şair üçün dözülmez olmuşdu. O, artıq ikiüzlülük, riyakarlıq, alçaqlıq, intriqanlıq şeraitinde qala bilmirdi:;
Bir addım atarsam yolda eger men,
Ya da bir ah çeksem derdli ciyerden,
Düşmen tez bir düyün vurub o aha,
Durmadan aparıb çuğullar şaha.
O artıq Şirvanda heç kime lazım deyildi ve bu me'nada özünü öten illerin teqvimine benzedir:
Nece ki, her teqvim biten zamanda
Mehv olur varlığı, daha bir an da
Onunla heç yerde edilmez hesab
Tarixçi eyleyer ondan ictinab.
O teqvim mehv olar nece bir xayal,
Onunli açılmaz sonri bir de fal.
O, ya vereq-vereq veriler yele,
Ya da ki, mektebdan atılar çöle.
And olsun Allaha, dövrün elinden
O köhne, yıpranmış teqvim menem, men!
Xaqani Şirvandan köçmek fikrine düşür. Evvelce Xorasana getmek isteyir. 1151-ci ilde şair bu istiqametde Reye qeder gedir. Lakin Rey hakimi buradan o yana getmek üçün ona icaze vermir ve şair yeniden Vetene dönmeli olur. Bundan sonra Xaqani şahdan hecc ziyaretine-Mekkeye getmek üçün izn alır.
Nehayet, 1156-cı ilde Xaqani onun yaradıcılığında derin iz buraxan bu sefere çıxa bilir. O, Ön Asiyanın bir neçe ölkesinde olur, Erdebil, Baqdad, Demeşq, Mosul, Mekke ve Medine şeherlerinde alimler ve dövlet xadimleri ile görüşür, hemin ölkelerin ictimai heyatı ile tanış olur.
Mekke ziyareti her bir savadlı müselmanın heyatında böyük rol oynayan hadi-sedir. hecc ziyareti bir qayda olaraq, onların yaradıcılıqda daha yüksek merheleye qedem qoymasına yardım gösterir. Ziyaret zamanı zevvarlar yeni-yeni ölkeler görür, görkemli elm ve siyaset xadimleri ile görüşür, meşhur filosof ve din xadimlerinin elmi söhbetlerinde iştirak edirdiler. Çox vaxt hecc ziyare-tinde müeyyen fikirler etrafında cemleşen qruplar yaranır, söhbet ve mübahiseler ele yoldaca davam etdirilirdi. Ziyarete bir, be'zen iki il erzinde davam eden yol boyu insan öz ömrünü yeniden derk edib, öz geleceyi üçün istiqamet müeyyenleşdire bilirdi. Ziyaret insanın ferdi heyatına müsbet te'sirler göstermekle, ümumen cemiyyetin inkişafı üçün de tekan verir.
hecc ziyareti Xaqani yaradıcılıqına yeni axar verir. hetta tedqiqatçılar onun yaradıcılığını hecce qeder ve ondan sonra olmaqla iki yere bölürler. Azerbaycanın xalq yazıçısı Mirze İbrahimovun da yazdığı kimi, "O, geriye qayıdanda gördüklerinden, yaşadığı teessüratlardan, düşündüklerinden daha da müdrikleşmişdi. Onun poetik ve felsefi görüşleri daha da derinleşmiş, düşüncesi kamil bir müsteqillik ve qetiyyet qazanmışdı. Görünür, şairin medhiyyeçilikden uzaqlaşması, ciddi, lirik duyğularla zenginleşmiş felsefeye, humanist pafosla yüklenmiş qezele doğru can atması da ele bununla bağlı idi."
Xaqaninin Mekke ziyaretine getdiyi deqiq marşrut me'lum deyil. Bellidir ki, her yerde onu böyük tentene ile qarşılayırlar. Qafar Kendlinin re'yince, o, hemedandan keçerek, selcuq hakimi Sultan Mehemmed ibn Mahmudun düşergesinde de olmuşdur. Tedqiqatçını bu fikre Xaqaninin bu hakimi tez-tez medh etdiyi eserler getirmişdir. Şair hetta Sultan Mehemmedin sarayındakı bestekarlardan birinin onun şe'rlerine musiqi bestelediyini de yazmışdır. hemedanda Xaqani bir qrup yerli alimle görüşür. "Töhfetül-İraqeyn" eserinde şair hemedan medresesinin rehberi ile görüşünü de xatırlayır. Buradan o, Mosula ve Bağdada gedir. Müselman medeniyyetinin merkezi sayılan Bağdad şaire öz ağuşunu sevgi ile açır. Buradakı görüşlerin teşkilatçısı Xaqani yaradıcılığının perestişkarı, Mosul hakiminin veziri Cemaleddin Mehemmed İsfahani idi. O, şairi xe-life el-Müqtefiye teqdim edir. Xaqani qeyri-adi derecede böyük bir qonaqperverlikle qebul edilir. Şairi xelifenin eline toxunmaq şerefine layiq görürler bu da protokol üzre az qala heç zaman yol verilmirdi. Adeten, böyük dövlet xadimlerinin şerefine verilen qebullarda onlara nadir hallarda xelifenin ayaqları altda oturmağa izn verilirdi. Xaqaniye xelifenin yanında fexri katib vezifesi de teklif olunur, lakin o, nezaketli bir şekilde bu teklifden boyun qaçırır:
Bir debir olmaqla ne fexr edim ki,
Vezirlik menimçün deynl iftixar.
Men bir güneş iken ulduz olmaram,
Borc papaq qoymaqda ne meziyyet var?!
Şairin günleri Bağdadda ne qeder xoş keçse de, artıq Şirvan üçün darıxmağa başlayıb-bu haqda şe'r de yazır. Xaqani Sasanilerin qedim paytaxtı Medain haqda qesidesini de burada qeleme almışdır. O, hemin eserde gösterir ki, zerdüştilerin Medaini de gelecek nesiller üçün müselmanların Mekkesi qeder böyük ehemiyyet daşıyır. Özünün Bağdaddan Mekkeye getmesini ise şair "Xevassi-Mekke' adlı şe'rinde tesvir edir. Mekkeden de Medineye gedir. Burada Mehemmed peyğemberin ve ilk iki xelifenin qebirlerini ziyaret edir. hemin ziyaretgahlar üzerinde o, tövbe edir ki, şeraba yaxın getmeyecek, öz emosiyalarını ve tamahını üsteleyecekdir. Xaqani Medineden Mosula yollanır. Orada şairi Cemaleddin Mehemmed qebul edir. Xaqani öz eserlerinde defelerle onu xatırlayır.
Ziyaretden Şamaxıya qayıdan Xaqani saraydan uzaqlaşır ve bu hereketini müqeddes yerlerde şeraba tövbe etmesile elaqelendirir.
Şair indi sarayda yalnız tenteneli görüşler ve resmi qebullar zamanı görsenir. O hemçinin saray qaydalarına tenqidi yanaşan şe'rler de yazır. Xaqani başa düşür ki, bu odla çox oynamaq tehlükelidir ve 1157/8-çi ilin sonunda Derbende köçür. Şairin yaradıcılığına yaxşı beled olan Derbend ziyalıları ve şeher hakimi Seyfeddin Arslan Müzeffer onu böyük sevgi ile qarşılayırlar. Seyfeddin senetkara ev bağışlayır. Xaqani Derbendde özüne çoxlu dostlar tapır. O, şeherin medeni heyatı ile, eski şeher ve onun etrafları ile tanış olur. Seyfeddine qeside hesr edir.
Xaqaninin Derbendde ne qeder yaşadıqı me'lum deyil. Orası bellidir ki, 1159-çu ilde o, artıq Gencede idi. Şirvanşah Menuçöhr ona mektubyazaraq, Şamaxıya qayıtmasını teleb edirdi: "Şirvanda siyasi veziyyet çox ağırdır. Senin te'cili olaraq buraya gelmeyin heddinden artıq vacibdir." hemin mektubda Menuçöhr ona iki görkemli şairin ölümü barede de me'lumat verir. Bunlardan biri Ebül-Ela idi. Şair qayıda bilmir, o, dörd ay ağır xeste yatır. Yalnız Gencede meşhur hekim ve şairin dostu olan Şemseddin hekimin se'yleri onu xilas edir. Gencede Xaqanini hele Şirvandan tanıdığı dostu ve meslekdaşı Şirvanşah terefinden buraya sürgün olunmuş Arran ve Şirvan sufilerinin başçısı, meşhur filosof imam Nesireddin Bakuvi de qebul edir.
Genceden Şamaxıya qayıdan Xaqani Berdeye baş çekir. Görünür, o, buraya sürgün edilmiş emisi oğlu Vehideddin Osmana deymeye gelmişdir. Menuçöhr onların her ikisini efv edir ve onlara qiymetli hediyyeler gönderir. Onlar Şamaxıya bir yerde qayıdırlar. Şamaxıya dönerken (belke de sonralar) 1159-cu ilde o, Kür üstündeki Bakilanide su bendinin açılışında iştirak edir.
Buradakı bend 1138-çi ilde daşqın neticesinde uçulmuşdu ve Xaqani ile Felekinin medhiyyelerinde yazıldığı kimi, şirvanşah onun berpası üçün çox iş görmüşdü. Şair bura çatan kimi Menuçöhr terefinden qebul olunur. Seherisi gün yeniden şirvanşahın yanına de'vet edilir. Bu görüşden evvel şair düçar olduğu belalara göre, öz böyük hamisini gizli şekilde günahlandıran şe'rini yazmağa vaxt tapır. Qafar Kendli-herisçinin fikrince, texminen hemin vaxtda şirvanşahın oğlu Feriburz ve qızı Alçiçek rehmete gedirler. Xaqani bu hadiselere mersiyeler ve poema hesr edir.
Şair 1159-cu ilde Menuçöhrle birlikde Şamaxıya qayıdır. 1160 -cı ilde şirvanşahın elçisi kimi Xoya, 1163/64-cü ilde ise hemedana sefer edir.
Şamaxıda şirvanşah eleyhine sui-qesd hazırlanmışdı. Qesdçilerin planına göre, 60-a yaxın saray xadimi öldürülmeli idi. Bunların siyahısında Xaqani ve Nesireddin Bakuvi de vardı. Bundan xeber tutan Xaqani Qarabağa qaçır. Qesdin üstü açılır, teşkilatçılar e'dam olunurlar ve artıq bundan sonra Xaqani Şirvana qayıda bilir. Şair feal ictimai-siyasi heyat keçirir, Azerbaycanı qarış-qarış gezib-dolaşır. O, yeniden Xorasana getmeye can atır, evezinde ise Şabran qala-sındakı dövlet hebsxanasına düşür. O, burada hebsxana teessüratlarını yazır ki, mütexessisler şairin bu şe'rlerini onun maraqlı eserlerinden sayırlar. hebsxa-nadan çıxdıqdan sonra Xaqani ikinci defe Hecce ketmek qerarına gelir. Atabey Şems ed-Din İl-Deniz Exsitanı döyüşde meğlub etdikden sonra şirvanşah Şamaxıdan Bakıya qaçır ve el-qolu açılmış Xaqani de yeniden Mekkeye yollanır.
Dostları ve yaxınları şairi buraxmaq istemirler, Xaqani özü de narahatçılıq keçirir. Görünür, hamı nese olacağından ehtiyat edirdi. Qohumları, dostları ve qulluqçuları da onunla gedirdiler. Şairi müşayiet edenler arasında onun şagirdi, sonradan böyük Azerbaycan şairi kimi şöhret qazanmış Mücireddin Beyleqani de vardı. 1176-cı ilde Xaqani Bağdada gelir. Teze xelife el-Müstedi onu el-Müqtefiden de tenteneli qarşılayır. Şair buradan Mekkeye, ordan da Medineye gedir. Burada o yene Mehemmed peyğemberin qebrini ziyaret edir ve yene ze'feranla "tövbe" yazıb xalq arasında mövcud olan en'eneye göre, hemin yazını peyğemberin qebri qarşısında torpağa basdırır.
Bağdad yolunda onu tutub qaret edir ve hetta bir neçe gün nestorianlığı qebul etdirmek meqsedile saxlayırlar. Xaqani Bağdaddan yolda itirdiyi on devenin evezinde ona bir deve yollaması üçün Emir Saleh Esededdine müraciet edir. Emir Saleh yubanmadan şaire on deve gönderir.
Bağdadda olarken o, bu şehere ve orada keçirdiyi günlere şe'rler hesr edir, cüme günleri mescidlerde dualar oxuyur, namaz qılır. Bağdad alimleri ona "De-biri-ereb" leqebi verirler. Şair meşhur "Nizamiyye" medresesinde de olur.
Bağdadda bir hefteye yaxın qalan şair qonşu ölke ve vilayetlerin hakimlerinden bir çox de'vetler alır. 1177-ci ilde Xaqani Diyarbekrden keçerek Tebrize gelir. Bu vaxt Tebriz artıq Azerbaycan Atabeyler dövletinin paytaxt şeheri idi. Xaqani yolda olarken eşidir ki, şirvanşah Exsitanın sevimli oğlu ölüb. Xaqani onun terbiyeçisi olmuşdu. Şair Exsitana başsağlığı gönderir.
Şair ömrünün 24 ilini Tebrizde müallimlik ederek, kitabxanalarda elmi axtarışlar aparmaqla keçirir. Bu dövrde şair sufizme daha tez-tez müraciet edir ve çoxlu seferlere çıxır, sufi alimlerle tanış olur, müqeddes yerleri ziyaret edir. Exsitan onun yanına Şamaxıya qayıtmaq xahişi ile elçiler gönderir. Gürcü çarı III Georki de eyni xahişle ona müraciet edir. Tiflisden, Georkinin sarayında yüksek vezife tutan dostu İzzeddin de ona mektub yazır. Ancaq şair dediyinden dönmür. O, Şirvanı çox sevir ve ona qulluq elemeye hazırdır, ancaq bir daha oraya qayıtmayacaq.
Xaqaninin Tebrizdeki evi bir növ, Şirvan sefirliyine çevrilir. Burada hemişe Şirvandan resmi ve qeyri-resmi qonaqlar olurdu. Xaqani Exsitanın sifarişlerini yerine yetirir, onunla yazışır, ona şe'rler qoşurdu. Şairin yazdığına göre, o, ilde qonaqlarına 3-4 min dinar pul xercleyirdi. Mektublarından görünür ki, hemin xercleri şarvanşah çekirdi. Exsitanın xalası, Menuçöhrün bacısı İsmeteddin 1177-ci ilin sonunda Mekkeye gederken üç ay Tebrizde qalır. Bu hadise ile bağlı qesidede Xaqani yazır ki, bu vaxta qeder o, yalnız İxlat hakiminin arvadının uzaqdan-uzağa Mekkeni ziyaret etdiyini eşitmişdi.
Tebrizde Xaqani Seyfeddin Beydemirle yaxınlaşır. Beydemir bir memlük olaraq, öz ağlı ve tükenmez enerjisi ile atabey Qızıl Arslanın qulluğunda yüksek vezifeler tuta bilmişdi. Onun zengin kitabxanası vardı ve o, alimleri, şairleri her cür himaye edirdi. Şair Azerbaycanı, İraqı ve Anadolunun medeni merkezlerini gezir, iki defe İsfahanda olur. Bütün ömrü boyu can atdığı Xorasana getmek ise ona nesib olmur. Bu defe de yalnız Reye qeder gele bilir, sonra xestelenir ve Tebrize qayıtmağa mecbur olur. Geri qayıdarken Zencanda böyük Azerbaycan filosofu Eynüddövle hekim el-Zencani onu böyük semimiyyet ve qonaqperverlikle qebul edir. Tebrize çatandan sonra Xaqani Eynüddövleye minnetdarlıq mektubu ve hediyye olaraq bir qara atla ağ sarıqlı qara paltar gönderir. 197/98~ci ilde Exsitan ölür ve Xaqani onun ölümüne mersiye yazır.
Xaqani özü ise 1199-cu ilde Tebrizde rehmete gedir ve şeherin yaxınlığında Surxab adlanan yerde sonradan "şairler qebristanlığı" ("meqberetüşşüera") adı ile meşhurlaşan qebristanlıqda defn olunur. Hele sağlığında İran ve Azerbaycan poeziyasının klassikine çevrilmiş Şehriyarın ölümünden sonra 1981-ci ilde burada neheng bir muzey-meqbere tikilmişdir. hal-hazırda orada Şehriyarın adı ile yanaşı Xaqaninin ve bir çox başqa şair ve mütefekkirlerin adlarına rast gelmek mümkündür.
Orta esr tezkireçilerinin gösterdiklerine göre, Xaqaninin ölümüne dahi Nizami de mersiye yazıb. O, burada böyük üzüntü ile bildirir ki, hemişe öz ölümüne Xaqaninin mersiye yazmasını arzulayıb, ancaq tale ele getirib ki, o, Xaqaninin ölümüne mersiye yazmalı olub:
Hey deyirdim ki, Xaqani menim mersiyaçim olsun,
Heyhat, indi men Xaqaninin mersiyiçisi oldum!
İbrahimin atası Eli Neccar ibn Osman Şirvani dülger, babası Osman ise toxucu idi. Osmanın atasının adı İbrahim olmuşdu. Şairin emisi Ömer Kafieddin oğlunu Osman adlandırmış, onun qardaşı Eli Neccar ise oğluna babasının adını qoymuşdu. Azerbaycanda bu yolla adqoyma en'enesi bu gün de davam edir. Özünün sade menşeyinden danışanda Xaqani hemişe Bibliya patriarxı Moiseyi (İbrahim) misal getirir, bele ki, adları eyni olmaqdan savayı Moisey de dülger oğlu olmuşdu. İbrahimin anası xristian-nestorian Rebiye xanım aşpaz idi. O, Şirvana getirilmiş esir kenizlerden idi.
İbrahim hemişe atasına hörmetle yanaşır, onu öz eserlerinde xoş sözlerle xa-tırlayır. Lakin hansısa sebebler üzünden atasının onları atdığı ve İbrahime emisi Ömer Kafieddinin terbiye verdiyi me'lumdur. Ömer Kafieddin öz dövrünün görkemli şexslerinden sayılırdı. Bir alim kimi onun şöhreti Azerbaycandan uzaqlara yayılmışdı. O, bir neçe dil bilir, felsefe, ilahiyyat, riyaziyyat, tebabet, ezcaşünaslıq elmlerine derinden beled idi. Ömer Kafiediin medresede ders deyirdi. Azerbaycanda tebabetin inkişafında onun xidmetleri daha böyükdür. 0, Şamaxı yaxınlığında, Melhem adlanan yerde Tibb Akademiyası yaratmış ve müalice tecrübesi, derman hazırlığı ve hekim kadrların yetişdirilmesi üçün tebabet elminin bilicilerini buraya de'vet etmişdi. Gözel hekim, cerrah ve farmokoloq olan Kafieddin müalice zamanı kif köbeleyinin ondan artıq növünden istifade edirdi (hal-hazırda kif köbelekleri antibiotikler istehsalında istifade olunur).
Kiçik İbrahimin tehsili ereb elifbasının, hüsnxett qaydalarının menimsenilmesinden ve "Qur'an"ın mütaliesinden başlanır. Sonra ona dövrün adetince, ilahiyyat, dilçilik, riyaziyyat, astronomiya ve astrologiyanı tedris edirler. Xaqaninin terbiye olunmasında Kafieddine oğlu Vehideddin Osman da böyük kömek gösterir. Osman ensiklopedik biliye malik hekim, eczaçı ve cerrah idi. Bundan başqa o hem de iste'dadlı musiqiçi ve musiqişünas idi. O, musiqi nezeriyyesini yaxşı bilir ve müasir orqanın elefi" sayılan erqenun aletinde ustalıqla çalırdı. Ehtimal ki, İbrahim musiqi tehsilini ondan alıb.
Hem emisinin yanında, hem de medresede tehsil alarken İbrahim slmlerin esaslarına yiyelenir, sonradan ise biliklerini müsteqil suretde artırır ('emim meni böyük bir kitabxanaya ketirdi"). Şairin yüksek savad seviyyesi onun "Bizans qeyserine' yazdığı qesidesinden de belli olur. Burada o yazır ki, xristian ehkamlarını her hansı bir yepiskopdan yaxşı bilir, yakovitlik, nestorianlıq ve ortodoks provaslavlığın inceliklerine derinden beleddir, bundan başqa Zenda-vesta vasitesile Zerdüşt dininin sirlerine de vaqif olmuşdur.
En'eneye göre, şe'r yazmağa başlayarken İbrahim ilk evvel özüne texellüs seçmeli olur. İbrahim böyük şair Senainin perestişkarı olduğundan bir çox mütexessisler onun "heqaiqi" texellüsünü Senainin "hediqet el-heqaiq" (heqiqetler bağçası) kitabının te'siri altında götürdüyünü iddia edirler.
Himayedarı ve terbiyeçisi olan emisi allahın rehmetine qovuşandan sonra İbrahim şirvanşah Menuçöhrün sarayında "meliküşşüera" rütbesine çatmış Ebül-Elanın şexsinde yeni bir xeyirxah tapır. Ebül-Ela öz esli e'tibarile Genceden idi ve Şirvana artıq şair kimi meşhurlaşdıqdan sonra gelmişdi. Ebül-Ela İbrahimin iste'dadını gördükden sonra onu saray şairi kimi qulluğa düzeldir. Ebül-Elanın mesleheti, başqa bir fikre göre ise Menuçöhrün şexsi re'yi ile İbrahim türk en'enesine göre, özünü "Xaqan" e'lan etmiş Şirvanşahın şerefine heqaiqi texellüsünü deyişerek, edebi ad kimi Xaqani imzasını götürür. İbrahim Ebül-Elanın sonradan Şirvanın hüdudlarından uzaqlarda da tanınmış ikinci şagirdi idi. Ustad ondan evvel daha bir şamaxılıya şair ve astronom Celaleddin Mehemmed Felekiye (vef. 1181) himayedarlıq göstermişdi. Revayete göre, Ebül-Ela Felekini o qeder isteyirdi ki, hetta öz qızını da ona vermek qerarına gelmişdi. Lakin Xaqaninin poetik iste'dadı ve şexsi keyfiyyetlerini gördükden sonra meliküşşüera qızını İbrahime verir. Bu işden derde düşmüş Felekiye teselli üçün Ebül-Ela ona 20 min dirhem pul bexşiş edir ve deyir: "Oğlum! Bu pula sen menim qızımdan da gözel 50 Türküstan kenizi ala bilersen." hadisenin bele neticelenmesi görünür, Felekiye de serf edir ve akademik Krımskinin ironiya ile söylediyi kimi, "Bundan sonra onların hamısı-meliküşşüera Ebül-Ela da, onun kürekeni Xaqani de, diger şagirdi Feleki de bir ağızdan Menuçöhrü medh etmekde davam edirler." Krımski misal üçün Xaqaninin medhiyyelerinden birini getirir: "Senin elin, Menuçöhr, yalnız sexavetle bexşişler vermek üçün açılır, tekce al-qırmızı şerab badesi götürmekden ötrü yumulur. Yer üzündeki mövcudatdan heç ne senin terefinden edaletsizlik gördüyünü söyleye bilmez, birce qelem qamışından başqa. Axı o senin qarşında günahkar deyildi, ancaq sen onun başını kesdin."
Bütün bunlara baxmayaraq, bir qeder sonra şairin misralarında narazılıq ve e'tiraz notları duyulmağa başlayır. Şairin qeleminden Şirvanşahlar sarayının despotik ruhunu ifşa eden misralar da çıxmağa başlayır. Bedxahlar bundan ve şairin sufi görüşlerinden onu şahın gözünden salmaq üçün istifade edirler. Azerbaycan alimi Qafar Kendli özünün iri hecmli "Xaqani Şirvani" (heyatı, dövrü, mühiti) adlı eserinde şairin ve müasirlerinin eserlerinin derinden tehlili esasında onun tercümeyi-halını yeni me'lumatlarla zenginleşdir-mişdir. Başlıcası budur ki,o, Xaqaninin Ebül-Ela ile qohum olması haqda artıq 800 ilden beri hallandırılan söz-söhbeti tekzib edir.
Qafar Kendliye göre, Xaqaninin üç arvadı olub. Bunlardan birincisi Şirvanlı bir kendçi qızı idi. Bu arvadının ya Kür çayı, ya da Xezer sahillerinde yaşadığı Xaqaninin bu sözlerinden belli olur: "O kendde qayıqçılar meni min kere le'netlediler." Alimin fikrince, Xaqani teqriben 1151/52-çi ilde evlenmiş ve arvadından 12 yaş böyük olmuşdur. Çox sevdiyi ve bütün ömrü boyu unutmadığı hemin qadın şairin Mekkeye ikinci seferinden sonra rehmete gedir. Onlar bir yerde 25 il ömür sürürler. İki oğulları, iki qızları olur. Q. Kendli oğlanların adını da getirir: Reşideddin Reşid ve Emir Ebdülmecid. Reşid 20 yaşında Şirvanda vefat edir. Xaqani onun ölümüne çox yanır ve bu itkiye mersiye de yazır. Mütexessislerin fikrince, ifade olunan kederin derinliyine ve ruhi te'sir qüvvesine göre, Xaqaninin bu mersiyesi Firdövsiden üzü beri yazılan bu tipli şe'rlerin heç birinden geri qalmır. Tebrizde Xaqani dul qadınla evlenir. Bu arvad da tez ölür ve şair üçüncü defe evlenmeli olur. Lakin birinci xanımı ilk sevgi kimi onun yâdından çıxmır. Ona hesr olunmuş misralar bu gün de müasir seslenir:
Senin ardınca başqa yerlere yollanıram
Sensiz yer üzünde qala bilmirem.
Bu ayrılıq tufanı ve göz yişı qarşısında
Dünyanın tüfanı ve seli nedir ki?!
Bezen qelbime baş vururam,
Ve orada seni tapıram.
Amandır, ne qeder ki, hele sağam,
Meni tek qoyma, ruhunu sesleyirem.
Sen dedin: "Sen hele seve bilersen..."
Amma bilirsen ki, bu, mümkün deyil.
Sensiz rahatlıq ağlıma bele gelmir,
Onu ne xeylda, ne de yuxuda tapıram.
1160-cı ilde Menuçöhr vefat edir ve onun taxtına yarım esre yaxın hökmranlıq etmiş I Exsitan çıxır. O, "qeddar ve sert" olmasına baxmayaraq, şairlere himaye göstermesi ile de meşhurlaşmışdı. Saray şairleri öz qelemlerini Exsitanın, onun doğmalarının ve heremlerinin te'rifine hesr edirler. 1188-ci ilde dahi Nizami de "Leyli ve Mecnun" poemasını ona ithaf edir.
Bu dövrde Xaqaninin mehareti görünmemiş yüksekliye qalxır. Onun şe'rlerini ferqlendiren esas keyfiyyetler bedii kamillik, melodiklik, seslenme gözelliyi, eyni zamanda o dövrün edebi en'enelerinden ireli gelen metn mürekkebliyi, sözlerin oynadılması, çetin tutulan eyhamlar ve elmi istilahlarla zenginlik idi. Saray şairlerinin yarışmasında o, birincilik elde edir ve ele bu da onun meliküşşüera Ebül-Ela, hemçinin o biri şairlerle münasibetlerinde özünü göstermeye bilmir. Üstelik 'elahezret xaqan onun her medhiyyesini min qızıl dinarla mükafatlandırmağa adetkerde olmuşdu." Ebül-Ela ile narazılıq hele Menuçöhrün vaxtından başlamışdı, Exsitanın zamanında ise bu artıq söz müharibesine çevrilir. Satira ve hecvler daha keskin ve daha acı olur. Polemikanın dili o qeder açıq-saçıqdır ki, çağdaş edibler bu şairlerin hemin şe'rlerini yalnız fransızcaya tercümede derc etmeyi üstün tuturlar. Aydındır ki, poetik reqabet meselesi mübahise üçün yalnız behane idi. Ayrılıq meqamının köklerini daha derinde axtarmaq lazım gelir.
Xaqaninin bedxahlarının te'siri altında Exsitan da ona öz münasibetini deyişir. Artıq sarayda yaşamaq şair üçün dözülmez olmuşdu. O, artıq ikiüzlülük, riyakarlıq, alçaqlıq, intriqanlıq şeraitinde qala bilmirdi:;
Bir addım atarsam yolda eger men,
Ya da bir ah çeksem derdli ciyerden,
Düşmen tez bir düyün vurub o aha,
Durmadan aparıb çuğullar şaha.
O artıq Şirvanda heç kime lazım deyildi ve bu me'nada özünü öten illerin teqvimine benzedir:
Nece ki, her teqvim biten zamanda
Mehv olur varlığı, daha bir an da
Onunla heç yerde edilmez hesab
Tarixçi eyleyer ondan ictinab.
O teqvim mehv olar nece bir xayal,
Onunli açılmaz sonri bir de fal.
O, ya vereq-vereq veriler yele,
Ya da ki, mektebdan atılar çöle.
And olsun Allaha, dövrün elinden
O köhne, yıpranmış teqvim menem, men!
Xaqani Şirvandan köçmek fikrine düşür. Evvelce Xorasana getmek isteyir. 1151-ci ilde şair bu istiqametde Reye qeder gedir. Lakin Rey hakimi buradan o yana getmek üçün ona icaze vermir ve şair yeniden Vetene dönmeli olur. Bundan sonra Xaqani şahdan hecc ziyaretine-Mekkeye getmek üçün izn alır.
Nehayet, 1156-cı ilde Xaqani onun yaradıcılığında derin iz buraxan bu sefere çıxa bilir. O, Ön Asiyanın bir neçe ölkesinde olur, Erdebil, Baqdad, Demeşq, Mosul, Mekke ve Medine şeherlerinde alimler ve dövlet xadimleri ile görüşür, hemin ölkelerin ictimai heyatı ile tanış olur.
Mekke ziyareti her bir savadlı müselmanın heyatında böyük rol oynayan hadi-sedir. hecc ziyareti bir qayda olaraq, onların yaradıcılıqda daha yüksek merheleye qedem qoymasına yardım gösterir. Ziyaret zamanı zevvarlar yeni-yeni ölkeler görür, görkemli elm ve siyaset xadimleri ile görüşür, meşhur filosof ve din xadimlerinin elmi söhbetlerinde iştirak edirdiler. Çox vaxt hecc ziyare-tinde müeyyen fikirler etrafında cemleşen qruplar yaranır, söhbet ve mübahiseler ele yoldaca davam etdirilirdi. Ziyarete bir, be'zen iki il erzinde davam eden yol boyu insan öz ömrünü yeniden derk edib, öz geleceyi üçün istiqamet müeyyenleşdire bilirdi. Ziyaret insanın ferdi heyatına müsbet te'sirler göstermekle, ümumen cemiyyetin inkişafı üçün de tekan verir.
hecc ziyareti Xaqani yaradıcılıqına yeni axar verir. hetta tedqiqatçılar onun yaradıcılığını hecce qeder ve ondan sonra olmaqla iki yere bölürler. Azerbaycanın xalq yazıçısı Mirze İbrahimovun da yazdığı kimi, "O, geriye qayıdanda gördüklerinden, yaşadığı teessüratlardan, düşündüklerinden daha da müdrikleşmişdi. Onun poetik ve felsefi görüşleri daha da derinleşmiş, düşüncesi kamil bir müsteqillik ve qetiyyet qazanmışdı. Görünür, şairin medhiyyeçilikden uzaqlaşması, ciddi, lirik duyğularla zenginleşmiş felsefeye, humanist pafosla yüklenmiş qezele doğru can atması da ele bununla bağlı idi."
Xaqaninin Mekke ziyaretine getdiyi deqiq marşrut me'lum deyil. Bellidir ki, her yerde onu böyük tentene ile qarşılayırlar. Qafar Kendlinin re'yince, o, hemedandan keçerek, selcuq hakimi Sultan Mehemmed ibn Mahmudun düşergesinde de olmuşdur. Tedqiqatçını bu fikre Xaqaninin bu hakimi tez-tez medh etdiyi eserler getirmişdir. Şair hetta Sultan Mehemmedin sarayındakı bestekarlardan birinin onun şe'rlerine musiqi bestelediyini de yazmışdır. hemedanda Xaqani bir qrup yerli alimle görüşür. "Töhfetül-İraqeyn" eserinde şair hemedan medresesinin rehberi ile görüşünü de xatırlayır. Buradan o, Mosula ve Bağdada gedir. Müselman medeniyyetinin merkezi sayılan Bağdad şaire öz ağuşunu sevgi ile açır. Buradakı görüşlerin teşkilatçısı Xaqani yaradıcılığının perestişkarı, Mosul hakiminin veziri Cemaleddin Mehemmed İsfahani idi. O, şairi xe-life el-Müqtefiye teqdim edir. Xaqani qeyri-adi derecede böyük bir qonaqperverlikle qebul edilir. Şairi xelifenin eline toxunmaq şerefine layiq görürler bu da protokol üzre az qala heç zaman yol verilmirdi. Adeten, böyük dövlet xadimlerinin şerefine verilen qebullarda onlara nadir hallarda xelifenin ayaqları altda oturmağa izn verilirdi. Xaqaniye xelifenin yanında fexri katib vezifesi de teklif olunur, lakin o, nezaketli bir şekilde bu teklifden boyun qaçırır:
Bir debir olmaqla ne fexr edim ki,
Vezirlik menimçün deynl iftixar.
Men bir güneş iken ulduz olmaram,
Borc papaq qoymaqda ne meziyyet var?!
Şairin günleri Bağdadda ne qeder xoş keçse de, artıq Şirvan üçün darıxmağa başlayıb-bu haqda şe'r de yazır. Xaqani Sasanilerin qedim paytaxtı Medain haqda qesidesini de burada qeleme almışdır. O, hemin eserde gösterir ki, zerdüştilerin Medaini de gelecek nesiller üçün müselmanların Mekkesi qeder böyük ehemiyyet daşıyır. Özünün Bağdaddan Mekkeye getmesini ise şair "Xevassi-Mekke' adlı şe'rinde tesvir edir. Mekkeden de Medineye gedir. Burada Mehemmed peyğemberin ve ilk iki xelifenin qebirlerini ziyaret edir. hemin ziyaretgahlar üzerinde o, tövbe edir ki, şeraba yaxın getmeyecek, öz emosiyalarını ve tamahını üsteleyecekdir. Xaqani Medineden Mosula yollanır. Orada şairi Cemaleddin Mehemmed qebul edir. Xaqani öz eserlerinde defelerle onu xatırlayır.
Ziyaretden Şamaxıya qayıdan Xaqani saraydan uzaqlaşır ve bu hereketini müqeddes yerlerde şeraba tövbe etmesile elaqelendirir.
Şair indi sarayda yalnız tenteneli görüşler ve resmi qebullar zamanı görsenir. O hemçinin saray qaydalarına tenqidi yanaşan şe'rler de yazır. Xaqani başa düşür ki, bu odla çox oynamaq tehlükelidir ve 1157/8-çi ilin sonunda Derbende köçür. Şairin yaradıcılığına yaxşı beled olan Derbend ziyalıları ve şeher hakimi Seyfeddin Arslan Müzeffer onu böyük sevgi ile qarşılayırlar. Seyfeddin senetkara ev bağışlayır. Xaqani Derbendde özüne çoxlu dostlar tapır. O, şeherin medeni heyatı ile, eski şeher ve onun etrafları ile tanış olur. Seyfeddine qeside hesr edir.
Xaqaninin Derbendde ne qeder yaşadıqı me'lum deyil. Orası bellidir ki, 1159-çu ilde o, artıq Gencede idi. Şirvanşah Menuçöhr ona mektubyazaraq, Şamaxıya qayıtmasını teleb edirdi: "Şirvanda siyasi veziyyet çox ağırdır. Senin te'cili olaraq buraya gelmeyin heddinden artıq vacibdir." hemin mektubda Menuçöhr ona iki görkemli şairin ölümü barede de me'lumat verir. Bunlardan biri Ebül-Ela idi. Şair qayıda bilmir, o, dörd ay ağır xeste yatır. Yalnız Gencede meşhur hekim ve şairin dostu olan Şemseddin hekimin se'yleri onu xilas edir. Gencede Xaqanini hele Şirvandan tanıdığı dostu ve meslekdaşı Şirvanşah terefinden buraya sürgün olunmuş Arran ve Şirvan sufilerinin başçısı, meşhur filosof imam Nesireddin Bakuvi de qebul edir.
Genceden Şamaxıya qayıdan Xaqani Berdeye baş çekir. Görünür, o, buraya sürgün edilmiş emisi oğlu Vehideddin Osmana deymeye gelmişdir. Menuçöhr onların her ikisini efv edir ve onlara qiymetli hediyyeler gönderir. Onlar Şamaxıya bir yerde qayıdırlar. Şamaxıya dönerken (belke de sonralar) 1159-cu ilde o, Kür üstündeki Bakilanide su bendinin açılışında iştirak edir.
Buradakı bend 1138-çi ilde daşqın neticesinde uçulmuşdu ve Xaqani ile Felekinin medhiyyelerinde yazıldığı kimi, şirvanşah onun berpası üçün çox iş görmüşdü. Şair bura çatan kimi Menuçöhr terefinden qebul olunur. Seherisi gün yeniden şirvanşahın yanına de'vet edilir. Bu görüşden evvel şair düçar olduğu belalara göre, öz böyük hamisini gizli şekilde günahlandıran şe'rini yazmağa vaxt tapır. Qafar Kendli-herisçinin fikrince, texminen hemin vaxtda şirvanşahın oğlu Feriburz ve qızı Alçiçek rehmete gedirler. Xaqani bu hadiselere mersiyeler ve poema hesr edir.
Şair 1159-cu ilde Menuçöhrle birlikde Şamaxıya qayıdır. 1160 -cı ilde şirvanşahın elçisi kimi Xoya, 1163/64-cü ilde ise hemedana sefer edir.
Şamaxıda şirvanşah eleyhine sui-qesd hazırlanmışdı. Qesdçilerin planına göre, 60-a yaxın saray xadimi öldürülmeli idi. Bunların siyahısında Xaqani ve Nesireddin Bakuvi de vardı. Bundan xeber tutan Xaqani Qarabağa qaçır. Qesdin üstü açılır, teşkilatçılar e'dam olunurlar ve artıq bundan sonra Xaqani Şirvana qayıda bilir. Şair feal ictimai-siyasi heyat keçirir, Azerbaycanı qarış-qarış gezib-dolaşır. O, yeniden Xorasana getmeye can atır, evezinde ise Şabran qala-sındakı dövlet hebsxanasına düşür. O, burada hebsxana teessüratlarını yazır ki, mütexessisler şairin bu şe'rlerini onun maraqlı eserlerinden sayırlar. hebsxa-nadan çıxdıqdan sonra Xaqani ikinci defe Hecce ketmek qerarına gelir. Atabey Şems ed-Din İl-Deniz Exsitanı döyüşde meğlub etdikden sonra şirvanşah Şamaxıdan Bakıya qaçır ve el-qolu açılmış Xaqani de yeniden Mekkeye yollanır.
Dostları ve yaxınları şairi buraxmaq istemirler, Xaqani özü de narahatçılıq keçirir. Görünür, hamı nese olacağından ehtiyat edirdi. Qohumları, dostları ve qulluqçuları da onunla gedirdiler. Şairi müşayiet edenler arasında onun şagirdi, sonradan böyük Azerbaycan şairi kimi şöhret qazanmış Mücireddin Beyleqani de vardı. 1176-cı ilde Xaqani Bağdada gelir. Teze xelife el-Müstedi onu el-Müqtefiden de tenteneli qarşılayır. Şair buradan Mekkeye, ordan da Medineye gedir. Burada o yene Mehemmed peyğemberin qebrini ziyaret edir ve yene ze'feranla "tövbe" yazıb xalq arasında mövcud olan en'eneye göre, hemin yazını peyğemberin qebri qarşısında torpağa basdırır.
Bağdad yolunda onu tutub qaret edir ve hetta bir neçe gün nestorianlığı qebul etdirmek meqsedile saxlayırlar. Xaqani Bağdaddan yolda itirdiyi on devenin evezinde ona bir deve yollaması üçün Emir Saleh Esededdine müraciet edir. Emir Saleh yubanmadan şaire on deve gönderir.
Bağdadda olarken o, bu şehere ve orada keçirdiyi günlere şe'rler hesr edir, cüme günleri mescidlerde dualar oxuyur, namaz qılır. Bağdad alimleri ona "De-biri-ereb" leqebi verirler. Şair meşhur "Nizamiyye" medresesinde de olur.
Bağdadda bir hefteye yaxın qalan şair qonşu ölke ve vilayetlerin hakimlerinden bir çox de'vetler alır. 1177-ci ilde Xaqani Diyarbekrden keçerek Tebrize gelir. Bu vaxt Tebriz artıq Azerbaycan Atabeyler dövletinin paytaxt şeheri idi. Xaqani yolda olarken eşidir ki, şirvanşah Exsitanın sevimli oğlu ölüb. Xaqani onun terbiyeçisi olmuşdu. Şair Exsitana başsağlığı gönderir.
Şair ömrünün 24 ilini Tebrizde müallimlik ederek, kitabxanalarda elmi axtarışlar aparmaqla keçirir. Bu dövrde şair sufizme daha tez-tez müraciet edir ve çoxlu seferlere çıxır, sufi alimlerle tanış olur, müqeddes yerleri ziyaret edir. Exsitan onun yanına Şamaxıya qayıtmaq xahişi ile elçiler gönderir. Gürcü çarı III Georki de eyni xahişle ona müraciet edir. Tiflisden, Georkinin sarayında yüksek vezife tutan dostu İzzeddin de ona mektub yazır. Ancaq şair dediyinden dönmür. O, Şirvanı çox sevir ve ona qulluq elemeye hazırdır, ancaq bir daha oraya qayıtmayacaq.
Xaqaninin Tebrizdeki evi bir növ, Şirvan sefirliyine çevrilir. Burada hemişe Şirvandan resmi ve qeyri-resmi qonaqlar olurdu. Xaqani Exsitanın sifarişlerini yerine yetirir, onunla yazışır, ona şe'rler qoşurdu. Şairin yazdığına göre, o, ilde qonaqlarına 3-4 min dinar pul xercleyirdi. Mektublarından görünür ki, hemin xercleri şarvanşah çekirdi. Exsitanın xalası, Menuçöhrün bacısı İsmeteddin 1177-ci ilin sonunda Mekkeye gederken üç ay Tebrizde qalır. Bu hadise ile bağlı qesidede Xaqani yazır ki, bu vaxta qeder o, yalnız İxlat hakiminin arvadının uzaqdan-uzağa Mekkeni ziyaret etdiyini eşitmişdi.
Tebrizde Xaqani Seyfeddin Beydemirle yaxınlaşır. Beydemir bir memlük olaraq, öz ağlı ve tükenmez enerjisi ile atabey Qızıl Arslanın qulluğunda yüksek vezifeler tuta bilmişdi. Onun zengin kitabxanası vardı ve o, alimleri, şairleri her cür himaye edirdi. Şair Azerbaycanı, İraqı ve Anadolunun medeni merkezlerini gezir, iki defe İsfahanda olur. Bütün ömrü boyu can atdığı Xorasana getmek ise ona nesib olmur. Bu defe de yalnız Reye qeder gele bilir, sonra xestelenir ve Tebrize qayıtmağa mecbur olur. Geri qayıdarken Zencanda böyük Azerbaycan filosofu Eynüddövle hekim el-Zencani onu böyük semimiyyet ve qonaqperverlikle qebul edir. Tebrize çatandan sonra Xaqani Eynüddövleye minnetdarlıq mektubu ve hediyye olaraq bir qara atla ağ sarıqlı qara paltar gönderir. 197/98~ci ilde Exsitan ölür ve Xaqani onun ölümüne mersiye yazır.
Xaqani özü ise 1199-cu ilde Tebrizde rehmete gedir ve şeherin yaxınlığında Surxab adlanan yerde sonradan "şairler qebristanlığı" ("meqberetüşşüera") adı ile meşhurlaşan qebristanlıqda defn olunur. Hele sağlığında İran ve Azerbaycan poeziyasının klassikine çevrilmiş Şehriyarın ölümünden sonra 1981-ci ilde burada neheng bir muzey-meqbere tikilmişdir. hal-hazırda orada Şehriyarın adı ile yanaşı Xaqaninin ve bir çox başqa şair ve mütefekkirlerin adlarına rast gelmek mümkündür.
Orta esr tezkireçilerinin gösterdiklerine göre, Xaqaninin ölümüne dahi Nizami de mersiye yazıb. O, burada böyük üzüntü ile bildirir ki, hemişe öz ölümüne Xaqaninin mersiye yazmasını arzulayıb, ancaq tale ele getirib ki, o, Xaqaninin ölümüne mersiye yazmalı olub:
Hey deyirdim ki, Xaqani menim mersiyaçim olsun,
Heyhat, indi men Xaqaninin mersiyiçisi oldum!