nar-ı beyza
08-30-2008, 11:44 PM
KAĞIT TÜKETİMİ
Hızlı nüfus artışı, konforlu hayat şartlarının gelişmesi, şehirleşme, okuma alışkanlığının artması, matbaacılığın ve ambalajlama sanayisinin gelişmesi, kağıt - karton tüketimini arttırmaktadır.
Ülkelerin kağıt tüketimi gelir seviyeleri ile değişmektedir. Bir ülkede kağıt tüketim hızı kişi başına yada tüketilen kağıt miktarı ile belirlenmektedir.Birimi:kg kağıt/kişi/yıldır.Yani bir ülkede bir yılda tüketilen kağıt miktarını o ülkede yaşayan insan sayısına bölünerek kişi başına tüketilen kağıt miktarı tespit edilmektedir. Kullanılan ofis kağıtlarının bir kısmının (kitaplar, arşivler, yazışma, çeşitli mahkeme dosyaları v.s.) ömrünün çok yıllı olduğu unutulmamalıdır.
Çeşitli ülkelerde kişi başına kağıt tüketimini Tablo 1’de ve Avrupa Topluluğu Ülkelerinde tüketilen ise Şekil 1’de verilmiştir.
Tablo 1. Çeşitli Ülkelerin Kişi Başına Kağıt Tüketimi
ÜLKELER KAĞIT TÜKETİMİ
(Kg/kişi/yıl)
ABD 332
ALMANYA 187.7
J***NYA 239
HOLLANDA 203.2
İNGİLTERE 163.5
A.B TOPLULUĞU ÜLKELERİ 190
DİĞER BATI ÜLKELERİ 203
ASYA ÜLKELERİ 26
AFRİKA ÜLKELERİ 5.5
DÜNYA ORTALAMASI 50.4
TÜRKİYE ORTALAMASI 42.0
İSTANBUL 53.0
Şekil 1.Avrupa Topluluğu Ülkelerde Kişi Başına Yıllık Kağıt ve Karton Tüketimi
Avrupa Topluluğu Ülkelerinde 1985 yılında 28.3 milyon ton/yıl atık kağıt, yakma veya depolama tesislerinde bertaraf edilirken 1996 yılında bu değer 32.5 milyon ton/yıla çıkmıştır.Yine Avrupa Topluluğu Ülkelerinde 1983 yılında 41 milyon ton/yıl kağıt tüketilirken 1996 yılında bu değer 64 milyon ton/yıla çıkmıştır. 2010 yılında bu değerin 105 milyon ton/yıl olacağı tahmin edilmektedir.A.B.D’de yıllık kağıt tüketimi 100 milyon tondur. Çin’de kağıt tüketimi 26 milyon ton, Kanada’da 18 milyon ton ve Almanya’da 16 milyon tondur.
1980’li yıllarda Türkiye’de kağıt - karton üretimi 600.000 ton/yıl civarında olup bunun %70 SEKA tarafından üretilmekte idi.1990’lı yıllarda kağıt üretiminde özel sektörün payı %50’ye, 1999’lu yıllarda ise %75’e ulaşmıştır.
1980’li yıllardan 1999’lu yıllara kadar Türkiye’de kağıt-karton üretimindeki yıllık artış Tablo 2’de verilmiştir.
Tablo 2.Türkiye’de Kağıt-Karton Üretimi (x103 ton)
Yıllar Toplam (ton/yıl) Üretimde Artış
(%)
1980 455.729 -
1985 696.810 35
1990 927.889 25
1995 1.239.500 25
1999 1.350.746 8.23
2004 1.900.000 28.9
Tablo 2 incelendiği zaman Türkiye’de kağıt üretiminde artış ortalama yıllık %7 mertebesindedir.
Türkiye’de kağıt-karton tüketimi incelendiği zaman ülkede kullanılan kağıdın %40’a yakını ithalat yolu ile sağlandığı görülür (Tablo 3).
Tablo 3 Türkiye’de kağıt ve karton tüketimi
Yıllar Tüketim (ton/yıl) Tüketimde Artış (%)
1988 891.363 -
1990 1.132.376 21
1995 1.672.204 32
1999 2.213.973 25
Tablo 3 incelendiği zaman kağıt ve karton tüketiminde yıllık %6.3 civarında artış olduğu görülür.Buna göre üretilen bir kısım kağıt ve kartonun yurt dışına satıldığını göstermektedir.
İstanbul’da özellikle konutlarda oluşan evsel karakterli katı atıkta yapılan 2003 yılındaki bir çalışmasında orijinal bazda %9.71 (kuru bazda %4.47) kağıt karton olduğu tespit edilmiştir. Okullar, işyerleri ve ofislerden gelen katı atıklar içinde ise daha fazla oranda kağıt ve karton olduğu kabul edilebilir. Buna göre İstanbul’da katı atık depolama tesisine giden kağıt ve karton miktarı kuru bazda %7.5-9 oranında olması kuvvetle muhtemeldir.
1996 yılından itibaren ithal edilen kağıt miktarları ve bedeli Tablo 4’de verilmiştir.
Tablo 4 Türkiye’nin Yıllar İtibarıyla Kağıt Dış Ticareti
Yıllar Miktar (103 ton) Değer (106 $/yıl)
1996 734 720
1997 889 709
1998 824 719
1999 939 745
2000 1.181 773
Tablo 4 incelendiği zaman Türkiye’de tüketilen kağıtların yaklaşık olarak yarısının ithal edildiği görülmektedir. Bunun içinde her yıl ortalama 700- 750 milyon dolar harcanmaktadır.
Kağıt tüketiminin en fazla olduğu alanlar ofislerdir. Özellikle resmi ve özel kurum ofisleri, bankalar ile otel ofisleri, mühendislik büroları, basın merkezleri, çeşitli işyeri ofisleridir. Ayrıca fotokopi ve ozalit çekim merkezleri önemli ofis kağıdı üretim merkezleridir. Başta üniversiteler olmak üzere tüm okullar önemli kağıt tüketim merkezleridir. Bir ofiste kişi başına tüketilen kağıt miktarı 0,7 kg/gün’dür. Finans merkezlerinde ve bankalarda kişi başına tüketilen kağıt 0,9 kg/gün’dür. Bu tür merkezlerde kullanılan kağıtlar kaliteli kağıtlardır. Ofislerde tüketilen kağıtlar geri kazanılıp tekrar kağıt üretilmesinde kullanılması özellikle tavsiye edilir. Ofis kağıtlarının mutlaka geri kazanılması gereklidir.
Kullanılmış kağıtların oluştuğu diğer önemli merkezler; alış-veriş merkezleri, elektrik ve elektronik alet satış merkezleri, bilgisayar satış merkezleri, oteller, hastaneler, beyaz eşya merkezleri ve marketlerdir. Bu merkezlerde özellikle karton ve karton kutu türü kullanılmış kağıtlar oluşmaktadır.
Karışık kullanılmış kağıt tüketimi özellikle konutlarda olmaktadır. Konutlarda kağıt tüketimi gelir düzeyi ile okuma alışkanlıklarına, evde çalışanların mesleğine, evde okuyan öğrenci sayısına bağlı olarak değişmektedir.
1997 yılı verilerine göre dünyada kağıt-karton üretiminin 299.044.000 ton ve selüloz üretimi ise 178.202.000 ton’dur.
Türkiye, 1999 yılı verilerine göre kağıt karton üretiminde dünya sıralamasında 28 inci, kağıt-karton tüketiminde 23 sırada, kişi başına kağıt-karton tüketiminde ise 57’inci sıradadır.
KAĞIT ÜRETİMİ
Bitkilerden Kağıt Üretimi
Ağaçtan kağıt üretimi birkaç kademede gerçekleşir. İşlem ağaç kesme ile başlar. Ağaçlar kesildikten sonra uygun noktaya nakledilir. Kesme makineleri ve nakliye araçları oldukça büyüktür. Dolayısıyla nakliye yolları açmak için orman içindeki bazı ağaçların kesilmesi gereklidir. Bu olaylar ormandaki hem bitkilerin ve hem de hayvanların doğal hayatını olumsuz etkiler ve yara bırakır. Ormanlarda küçük bir alanda ağaç kesme işlemi küçük bir alanda yapılsa bile bu bölgeyi eski haline dönüştürmek uzun yıllar almaktadır.
Kesilen odunun %20-25 oranında serbest su içermesi için 10-15 gün sulu ortamda bekletilir. Dolayısıyla kağıt fabrikaları suyu bol olan yerlerde kurulmaktadır. Su ortamından alınan odunlar işletmeye verilir. Kabuk soyma makinesi ile odunların kabukları soyulur.
Kağıt üretiminde ilk kademe kağıt hamuru elde etmektir. Seluloz fiberler bağlı malzemeden, ligninden ayrılır. Ham fiberi hamura dönüştürmek için iki metot vardır. Bunlar mekanik ve kimyasal metotlardır. Mekanik kağıt hamuru üretim işleminde disk aşınma ve kütükleme gibi metotlarla odun fiberlere ayrıştırılır. Mekanik işlemler genellikle kozalaklı bitkilere uygulanır. Bu metotta amaç saf hamurdan ziyade daha fazla ürün elde etmektir. Ürüne odun hamuru denir ve daha düşük kalitededir. Kimyasal mekanik işlemler, mekanik aşınma ve kimyasal maddeler gerçekleştirilir. Gazete kağıdı gibi ürünlerin üretiminde kullanılan termo mekanik kağıt hamurları, mekanik işlemlere ilaveten ısı işlemi uygulanarak hammaddeden üretilir. Kimyasal mekanik metotla kağıt hamuru üretimi ile kimyasal termal metotla kağıt hamuru üretimi birbirine benzer. Fakat daha az mekanik enerji, sodyum sülfit, karbonat ve hidroksil kağıt hamurunun yumuşatılması için kullanılır.
Kimyasal kağıt hamurları, kraft (sülfat) ve sülfit işlemleri kullanılarak lignin hamurdan ayrıştırılır. Minumum bozunma ile selüloz fiberler ayrıştırılır. Kimyasal metotta ya sülfat veya sülfit hamurlama işlemi uygulanır. Müteakip ağartma kademesinin sıvı bakiyesine ilave olarak sülfat veya sülfit atık likörü (siyah likör) kağıt üretiminde atık suyunun ana kaynağını oluşturur. Kraft işlemleri, paketleme ve yüksek mukavemette kağıtları ve levhalar için kullanılan çeşitli kağıt hamurları üretir. Odun kırpıntıları, kimyasalların ve enerjinin geri kazanılması ve siyah likörde pişirmeyi bertaraf etmek için sonradan su ile yıkanan kahverengi stok üretmek için kostik soda da pişirilir. Hamur geri kazanılmış kağıttan üretilebilir.
Mekanik kağıt hamuru üretiminde düşük beyazlığın kabul edildiği uygulamalar için (başlı matbaa kağıtları, gazete kağıdı gibi) ağartmasız üretim yapılmaktadır. Çoğu matbaa, fotokopi ve bazı paketleme kağıtları için kağıt hamurları ağartılmaktadır. Mekanik kağıt hamurları için ham kağıt hamurdaki orijinal ligninin çoğu alıkonulur fakat ağartma peroksitler ve hidro sülfitlerle yapılır. Kimyasal kağıt hamurları halinde (kraft ve sülfit) ağartmanın konusu, pişirmeden sonra geri kalan az miktardaki lignini bertaraf etmektir. Oksijen, hidrojen peroksit, ozon, perasetik asit, sodyum hipo klorür, klor dioksit, klor ve diğer kimyasallar lignini alkali çözünür forma dönüştürmek için kullanılır. Sodyum hidroksit gibi alkaliler ligninin alkali çözünür forma ektrakte etmek için ağartma işleminde gereklidir. Kağıt hamuru ağartma işleminden sonra su ile yıkanır.
Modern tesislerde ağartmanın ilk kademesinde normal olarak oksijen kullanılır. Meyil, herhangi tür klor kimyasallarının kullanımını önlemek ve toplam klor serbest ‘TCF’ miktarını minimize etmektir. TFC işlemleri, ağartma suyunun buhar üretimi için geri kazanma buharına beslenmesine müsaade eder. Buhar daha sonra elektrik enerjisi elde etmek için kullanılabilir. Böylece deşarj edilen kirletici miktarı azaltılır. Elementel klor serbesti ( ECF) işlemleri (klor dioksit kullanan) kağıt hamurunun belli derecede ağartılması için gereklidir.
Ağartma işleminde elementel klor kullanımı tavsiye edilmez. Sadece ECF işlemleri, çevresel açıdan kabul edilebilir. TFC işlemleri tercih edilir.
Ağartma işlemlerinin çeşitli kademelerinde kullanılan klor ve klor bileşikleri kağıt hamurundan bertaraf edilmiş çözünür organik maddeler (muhtelif alkali kademelerde giderilen maddeler gibi) klorlanır. Bu klorlu organik maddelerin bazıları toksittir. Bunlar, dioksinler, klorlu fenoller ve diğer bazı kimyasallar içerir. Klor içeriği aşırı korozyona sebep olmadığı sürece atık sulardaki klorlu organik maddeleri geri kazanmak pratik değildir.
Ağartılmış kağıt hamuru döner çubuk ızgaralar üzerinden geçirilerek suyun dren edilmesi sağlanır. Makaralama işleminden önce kağıt hamurundaki su miktarı azaltılır. Presleme işleminden sonra kağıt hamurundaki su miktarı %56-60 indirilir. Kurutma işlemi içinden sıcak su geçen seri silindirler arasında geçirilerek yapılır. Kurutulan kağıt rulolar arasından geçirilerek düzgün hale getirilir ve levha veya rulo halinde satışa sunulur.
Kağıt ve kartonlar, bakiye fiberler ile dolgu maddelerinin hamurlarından elde edilir. Hamurdan su giderilir. Islak kağıtta geriye kalan su presle ve daha sonra kurutma ile giderilir. Kağıda spesifik özellik vermek için kimyasal maddeler ilave edilir. Renk için pigmentler ilave edilir.
Her yıl dünyada ormanların %1,3’ü kağıt üretiminde [(40 milyon hektar) yaklaşık olarak İsviçre veya Paraguay yüzölçümü büyüklüğünde] kullanılır.
Gelişmekte olan ülkelerde selüloz üretiminin % 60’ı şeker kamışı elyafı, hind keneviri, flax, kamış, tahıl samanı, bambo ve liflerinden halat yapılan bitkiden üretilmektedir.
Şekil 2. Bitkiden ve Atık Kağıttan Kağıt Üretim Farkı
2.1.1. Kağıt Sanayi Atık Karakterleri
Kağıt fabrikalarında ciddi enerji tüketimi söz konusudur. Bir ton kağıt üretimi esnasında 350-450 kWh elektrik enerjisi tüketilir. Üretim esnasında önemli miktarda, baca gazı emisyonu, atık su ve katı atık oluşur.
2.1.1.1.Baca Gazı Emisyonu
Kraft kağıt hamuru işlemi esnasında yüksek oranda kötü kokulu, azaltılmış kü**** bileşiklerinin emisyonu, toplam azaltılmış kü**** (TRS) olarak ölçülür ve hidrojen sülfit, metil merkaptanlar, dimetil sülfit ve dimetil di sülfit içeren gazlar bacadan atmosfere atılır. Bacadan atılan kirletici emisyonu 0.3-3kg/metrik ton hava ile kurutulmuş kağıt hamuru (ADP)dir. Hava kurutmalı kağıt hamuru %90 parça kuru fiber ve %10 su olarak tarif edilir. Diğer kirleticilerin oluşma hızı partikül madde 75-150 kg/ton ADP, SOx 0.3-30 kg/ton ADP, NOx 1-3 kg/ton ADP ve siyah likor oksidasyonu sonucu oluşan uçucu organik maddeler 15 kg/ton ADP dir. Sülfit kağıt hamuru işleminde SOx 15 kg/ton ADP’dan 30 kg/ton ADP’un üzerine kadar oluşabilir. Mekanik ve termo mekanik kağıt hamuru işleme tesislerinde daha az miktarda hava kirletici gazlar oluşmaktadır.
Buhar üretim tesisinde kullanılan kömür veya fuel-oil içindeki kül ve kü**** miktarına bağlı olarak bacadan atılan kü**** dioksit ve partikül miktarı değişir.
Kağıt Hamuru ve kağıt üretim tesisi, bacalarından atılacak kirletici emisyonları sınır değerleri Tablo 5’de verilmiştir.
Tablo 5. Kağıt Hamuru ve Kağıt Üretim Tesislerinde Hava Kirletici Emisyonları
Parametreler Max. Değeri (mg/Nm3)
Partikül maddeler 100
Hidrojen sülfit 15
Sülfit Üretimi 1.5 kg/ton ADP
Kraft ve diğerleri 1.0 kg/ton ADP
Azot oksitler 2 kg/ton ADP
2.1.1.2.Sıvı Atıklar
Kurutulmuş kağıt hamuru metrik tonu başına 20-250 m3 atık su oluşur. Bu atık suların BOI değerleri oldukça yüksektir. BOI değeri 10-40 kg/ton ADP dir. Toplam katı madde 10-50 kg/ton ADP’dir. KOI değeri 20-200 kg/ton ADS’dir. Dioksinler, furanlar ve diğer absorblanabilir maddeler 0-4 kg/ton ADP dir.
Kimyasal hamur üretiminden oluşan atık sular 12-20 kgBOI/ton ADP (ki değeri 350 kg/ton ADP ‘e kadar çıkabilir) dır. Mekanik hamur üretim tesislerinin atık sularında 15-25 kg BOI /ton ADP oluşur. Kimyasal mekanik hamur işleminden oluşan atık suyun BOI değeri, mekanik hamur üretiminde oluşan atık suyun BOI değerinden 3 ila 10 kat daha yüksektir.
Fosfor ve azot, atık sulara karışır. Azot, fosfor gibi besi maddelerinin ana kaynağı odun gibi ham maddelerdir. Ağartmada peroksit, ozon, ve diğer kimyasalların kullanımı mangan gibi ağır metaller için kompleks agent kullanılmasını gerektirir.
2.1.1.3. Katı Maddeler
Atık su arıtma tesisinde oluşan çamur 50-150 kg/ton ADP katı madde içerir. Tekrar kullanılabilir katı maddeler atık kağıt içerir. Bunlar geri kazanılıp yakıt olarak kullanılabilir. Kireç çamuru ve kül uygun depolama alanlarında depolanmalıdır.
KULLANILMIŞ KAĞITTAN KAĞIT ÜRETİMİ
Kağıt sanayisinde kullanılmış kağıt kullanımı hızlı şekilde artmaktadır. 1985 yılında kağıt sanayisinde %31.6 kullanılmış kağıt kullanılırken bu oran 1995 yılında %41.9’a çıkmıştır. Dolayısıyla kullanılmış kağıtların nasıl toplanacağı yanında kirletilmeden toplanması da oldukça önemlidir. Kullanılmış kağıtların kağıt üretiminde kullanılması ile depolama tesisinde atık kağıttan metan veya sera gazı oluşumu da minimize edilmiş olur.
Kullanılmış kağıtlar geri dönüşüm merkezlerinde toplandıktan sonra ayırma işlemine tabi tutularak gazete, ofis kağıdı ve karton gibi temel gruplara ayrıştırılır.
Seluloz fiberler fiber bağı oluşturmada özel özelliğe sahiptir. Kağıda su ilave edildiği zaman fiber bağları zayıflar.
Kağıt üretim tesislerinde kullanılmış kağıt önce küçük parçalara ayrılır. Kağıt yapımında kullanılacak madde ıslatılır. Pres ile bastırılıp düzeltilir ve kurutulur.
Birinci kademede kullanılmış kağıdın su içerisinde liflerinin ayrışması sağlanır. Bu işlem belli bir sıcaklıkta yapılır. Ortamdaki baskı boyaları, yapışkan ve yabancı maddeler temizlenir. Fiberlerin tekrar işlenmesinden dolayı belli miktar fiber kaybı olur. Atık kağıdın işlenmesine bağlı olarak bu kayıp %10-25 arasında değişir.
Hamur haline getirilen kullanılmış kağıt içindeki 5 mm’den büyük çaplı katı maddeler sarsan elekte tutulur. Taş, çakıl, kum, cam, metal gibi yoğunluğu elyaftan büyük olan maddeler kum tutucuda tutulurlar. Hamur daha sonra sık aralıklı elek arasından geçirilerek tutkal, çakıl gibi maddelerden arındırılır.
Beyaz kağıt üretiliyorsa; hamur elyafında bulunan mürekkebi gidermek gerekir. Mürekkebi giderilmemiş kağıt hamuru esmer veya gri renktedir. Modern tesislerde kağıtta bulunan mürekkebin %75 ‘i giderilmektedir. Modern tesislerde iki proses var. Bunlar: 1. yıkama işlemi, 2. yüzdürme işlemidir. Avrupa Ülkelerinde genel olarak ikincisi kullanılmaktadır. Kimyasal maddelerle serbest hale gelen mürekkep partikülleri temiz su ile yıkama ve yüzdürme işlemi ile giderilir. Yıkama veya yüzdürme işlemi esnasında önemli miktarda dolgu maddesi kaybolmaktadır. Balmumu, bitüm ve yapışkan maddeler dispersiyonlu bir proseste giderilir.
Temizlenmiş kullanılmış kağıt lifinden gazete kağıdı yapılacaksa üzerine taze odun lifleri eklenir. Sadece kullanılmış kağıt lifleri kullanılarak kağıt üretmek doğru değildir. Çünkü baskı makinelerinden kağıt 100 km/saat hızla geçmektedir. Dolayısıyla hazırlanan kağıt lifleri belli bir mukavemette olmalıdır. Buda ancak ortama taze kağıt ilave edilerek sağlanır. Baskı makinesinden 100 km hızla geçen kağıt bastırılır, düzeltilir ve kurutulur.
Kullanılmış kağıttan %100 oranında kağıt üretmek mümkündür.
Kağıt yüzeyine daha sonra bir işlem uygulanacaksa tutkallı baskıdan geçirilir. Bu işlemden sonra kurutulur, düzeltilir ve sarılır.
KAĞITLARI VERİMLİ KULLANMA VE AZALTMA TEKNİĞİ
Okullar
Kağıt tüketiminin en fazla olduğu yerlerden biride okullardır. Özellikle üniversitelerde ve yüksek okullarda tüketilen kağıtların miktarı ve kalitesi fevkalade yüksektir. Okullarda tüketilen kağıtlar ofis kağıdı kalitesindedir.
Okullarda kullanılmış kağıtların ayrı toplanması ve mevcut kağıtların verimli kullanılması ile çocuklarda bir alışkanlık sağlaması açısından da önemlidir. Dolayısıyla kağıtların geri kazanılmasında bir senaryo oluşturulurken geleceğe dönük hedefler için bunu okullardan başlatmak yararlı olur.
Okullarda öğrencilerin kağıtları verimli kullanmaları öğretilmelidir. Bunun için eğitim programları düzenlenmelidir. Yılda yaklaşık 700 milyon dolar yurt dışından kağıt satın alındığı bir ülkede kağıtlar verimli kullanılmazsa ormanların tahrip olacağı, ormanların insanların yegane yaşama kaynağı olduğu, ormanların sera gazı CO2’ni azalttığı öğretilmelidir.
Okullarda verimli kağıt kullanımı ile ilgili Milli Eğitim Bakanlığı ciddi çalışmalar yapmalıdır. Şu anda mevcut olan okul kitaplarını kullanma tekniği yanlıştır. Yanlış olan sistemde kullan - at mantığı söz konusudur. Gelişmiş bütün ülkelerde okul kitaplarında ödünç kitap kullanma tekniği geliştirilmiştir. Bu sisteme göre öğrencilerin okul kitaplarını çok yıl kullanmaları söz konusudur. Böylece öğrencilere kitapları verimli ve temiz kullanmaları öğretilir. Kitapların gelecekte başka öğrenciler tarafından kullanılacağı mantığı verilir.Böylece ülkenin her yerinde ekonomik durumu iyi veya kötü tüm öğrencilerin okul kitaplarına ulaşması veya elde etmesi sağlanarak adaletli bir eğitimde sağlanır.
Bu çalışma ile ilgili teknik bilgiler Ödünç Kitap Kullanma makalesinde mevcuttur.
Okullarda öğrencilerin kağıtları verimli kullanmaları sağlanarak kağıt tüketimini kaynağında azaltıp geri dönüşümün alışkanlık haline gelmesi için;
• Ders kitapları, yardımcı kitaplar ve test kitaplarını temiz kullanmaları ve sonraki öğrencilere vermeleri,
• Defter,not defteri ve ödev kağıtlarının her iki yüzünü de kullanmaları,
• Fotokopi çektirirken, kağıtların her iki yüzünü kullanmaları,
• İmtihanlarda yazılı kağıdının her iki yüzünü de kullanmaları,
• Öğrencilere bazı notlar (deney föyleri gibi) basılı halde değil disket veya CD’lerde verilmesi,
sağlanarak kağıt tüketimi azaltılması yolları öğretilebilir. Bu çalışmalar öğretmenler tarafından öğrencilere öğretilerek alışkanlık haline getirilmelidir.
Yine okullardaki ofislerde, kağıt tüketimi minimize edilmelidir. Her türlü yazışmalarda kağıdın her iki yüzü de kullanılmalıdır. Duyurular,mümkünse yazılı yerine sözlü yapılabilir. Kısa yazışmalarda A4 kağıt yerine yarısı büyüklüğünde kağıt kullanılmalıdır. Yazılı kağıtlarının süresi dolduğunda çöpe atılması yerine geri kazanılması sağlanmalıdır. Bilgiler, mümkünse CD veya diskette muhafaza edilmelidir.
Sınıflarda veya koridorlarda, ofislerde kullanılmış kağıt toplama kutuları olmalıdır. Bu kutular mümkünse mavi renkli olmalıdır. Kutu üzerinde geri dönüşüm işareti olmalıdır. Bu kutuların üzerinde, bu kutulara hangi tür kağıtların atılacağı yazılı olmalıdır. Kağıtların geri kazanılmalarıyla ne tür doğal faydalar sağlandığı yazılmalıdır. Kutuların büyüklüğü, bir haftalık kağıdı depolayacak kapasitede olmalıdır.
Kullanılmış kağıtları toplanmaya başlanmadan önce bu konuda bir yönetim oluşturulmalı ve çalışmalar bir plan dahilinde yürütülmelidir.
Toplanan kağıt miktarları, öğrencilere aylık olarak duyurulmalıdır. Katılımlarından dolayı herkese teşekkür edilmelidir.
Toplanan kullanılmış kağıtlar, geri dönüşüm için ilgili kurumlara verilmelidir.
İşyerleri
İşyerleri Ofisleri
Kullanılmış kağıtların oluştuğu en önemli merkezler; işyerlerinin (hastaneler, oteller, bankalar, turizm şirketleri) ofisler, mühendislik büroları, resmi ve özel kurumlar, fotokopi çekim yerleridir. Bu işyerleri genelde aynı kalitede kağıt kullanılmaktadırlar.
Bu merkezlerde oluşan kağıtlar genelde kalitelidir.
Bu merkezlerde kağıtları verimli kullanmak için;
• Yazışma, not, genelge, r***r ve fotokopi kağıtlarının her iki yüzü de kullanılmalı,
• Yazılar CD veya diskette muhafaza edilmeli,
• Büyük boyutlu fatura ve irsaliye belgeleri yerine küçük boyutlu olanlar kullanılmalı,
• Kağıt torbaları ve dosyaları tekrar tekrar kullanılmalı,
• Mektuplaşmalarda zarfın üzerindeki etiketin üzerine gönderenin etiketi yapıştırılıp tekrar tekrar kullanılmalı,
• Fax yerine e-mail ile haberleşilmeli,
• Bayram kartları ve davetiyeler mümkün olduğunca zarfsız gönderilmeli,
• Gerekli olmayan reklam broşürleri alınmamalı,
böylece kağıt kullanımı azaltılmalıdır. Kağıtları verimli kullanma tekniği tüm çalışanlara öğretilmelidir. Bununla ilgili eğitim seminerleri düzenlenmelidir. Kağıtları verimli kullanma ve geri dönüşüm işlemi alışkanlık haline getirilmelidir.
Bu konuda ofislerde çalışanlara bu bilgiler duyurularla iletilebilir. Bu duyurulardan sonra mutlaka çalışmaların bu yönde yapıldığı izlenmelidir. Sisteme uymayanlar uyarılmalıdır. Bu kurala uyanlar ise ödüllendirilmelidir.
Ofislerde oluşan kağıtlar çalışanlarının kolayca ulaşabileceği yerlere konacak (Şekil 3) kağıt toplama kutularına (kaplarına) atılmalıdır (Şekil 4). Bu kapların kenarlarına hangi tür kağıtların atılacağı, nelerin atılmayacağı yazılmalıdır. Kapların kenarlarında geri dönüşüm işareti konmalıdır. Bu kaplar maksimum %80 doluluğa ulaştığında boşaltılmalıdır. Toplanan kağıtları daha büyük konteynırlara veya uygun yerlere konularak haftada veya iki haftada bir taşınması sağlanmalıdır. Geçici depolama yerleri kuru ve temiz yerler olmalıdır.
Şekil 3. Ofislerde Kağıt Toplama Kutularının Yerleştirilmesi
Şekil 4. Ofislerde Kullanılan Çeşitli Atık Kağıt Toplama Kapları
Ofislerde, geri dönüşüm çalışması aylık duyurular yapılarak, ne kadar kağıdın toplandığı ve çevreye yaptığı olumlu katkılar için teşekkür edilmelidir.
Ofislerde kağıt toplamadan sorumlu bir kişi olmalıdır. Bu kişi; çalışanlardan, çevreye karşı duyarlı bir kişi olmalıdır.
İşyerleri
Marketler, alışveriş merkezleri, hastaneler, oteller, ilaç fabrikaları ve ticaret merkezlerinde karton ve karton kutu türü atık kağıtlar oluşmaktadır. Bu merkezlerde oluşan karton ve karton kutular kirletilmeden, katlanarak toplanmalı ve geçici depolama alanlarında depolanmalıdır. Geçici depolama tesisleri temiz olmalıdır. Kullanılmış kağıtlar bu merkezlerden en fazla haftada bir gün alınmalıdır.
Şehir içi bölgelerde bulunan ticari merkezlerde (beyaz eşya satış merkezleri, ayakkabı satış yerleri, elektrik malzemeleri satış yerleri vs.) esnaf işyerini kapatırken karton kutuları katlayarak kapısının önüne koymalı ve kartonlar günlük olarak toplanmalıdır.
Şehir içi bölgelerdeki bu tür yerlerde çalışmaya başlamadan önce gerekli bilgiler esnafa ve çalışanlara duyurulmalı, nasıl toplama yapacakları, nereye koyacakları, çevreye verecekleri olumlu katkıların ne olacağı önceden duyurulmalıdır. Özellikle işyerinin giriş kapısına “geri dönüşüm işaretli kağıtları” ve “geri kazanma belgesi” asılmalıdır.
Evlerde Geri Kazanma
Karışık kullanılmış kağıtların oluştuğu merkezler genelde konutlardadır. Konutlarda oluşan kağıt miktarı gelir düzeyine, okuma alışkanlığına, okula giden çocuk sayısına bağlı olarak değişmektedir.
Evlerde kağıtları verimli kullanarak kağıt tüketimini azaltmak amacıyla;
• Davet ve toplantılarda kağıt tabak ve bardak yerine tekrar kullanılabilir porselen tabak ve cam bardaklar kullanılması,
• Paket yaparken yeni bir kağıt kullanmak yerine, bir takvim yaprağı veya gazete kağıdı kullanılması,
• Gerekli olmayan reklam ve ilan broşürleri alınmaması,
• Hijyen amaçlar için geri kazanılmış kağıtlardan yapılmış ürünler kullanılması,
• Gazete, dergi ve mecmuaların ortaklaşa kullanılması,
• Çocuklara defter ve not kağıtlarının her iki yüzünü de kullanmalarının öğretilmesi,
• Alış-verişlerde kağıt torbaların yerine bez torbaların kullanılması
ile kağıt tüketimi azaltılabilir.
Bu konuda gerekli açıklamalar ilgili yerel yönetimler tarafından radyo, televizyon, gazete ve dergi yolu ile halka duyurulmalıdır. Böylece halk bilgilendirmeli ve bilinçlendirilmelidir. Bu konu bir program dahilinde yürütülmelidir. Gönüllü sivil toplum kuruluşları ile işbirliği halinde bu işlem yürütülmelidir.
KULLANILMIŞ KAĞITLARI GERİ KAZANMANIN FAYDALARI
Karbondioksit
Kağıt üretiminde ana hammadde bitkilerdir. Bitkiler (ağaçlar v.s.) ile fosil yakıtların yanması sonucu atmosfere atılan sera gazı karbondioksiti, güneş ışığı ve topraktaki su ve besi maddesini absorbe ederek odun ve serbest oksijen oluşur.
Ormanlar oksijen üretim fabrikalarıdır.Bir ağaç 1000 gr büyürken 765 litre CO2 absorbe eder ve 770 litre O2 üretirler.
Yakıtların yanması sonucu atmosfere 1850 ile 1998 yılları arasında atmosfere karbondioksit olarak 270 milyar ton karbon atılmıştır.Bu miktarın yarısının fosil yakıtların yanması sonucu geriye kalan kısmın ise ormanların yanması sonucu atmosfere atıldığı tespit edilmiştir.Atmosferde CO2 konsantrasyonu %30 artmıştır.
Atmosfere atılan karbondioksitin %57’si (230 milyar ton) karbon deniz ve ormanlar tarafından absorbe edilmektedir.
Dünyada atmosfere atılan yıllık karbon emisyon ve absorblama dengesi:
Emisyon
Fosil yakıtların yanması 6,3 milyar ton
Ormanların tahribatı 1,6 milyar ton
TOPLAM 7,9 milyar ton (29 milyar ton CO2/yıl)
Absorblama
Deniz ve göller 2,3 milyar ton
Artan biokütle 2,3 milyar ton
Atmosferde kalan 3,3 milyar ton
TOPLAM 7,9 milyar ton (29 milyar ton CO2/yıl)
Her yıl atmosferde kalan karbondioksit miktarı 12.1 milyar tondur. Karbon dioksitin atmosferde bozunma süresi 150 yıldır. Dolayısıyla sera gazı emisyonunu derhal azaltmak gereklidir.
1850’li yıllarda atmosferdeki karbon dioksit konsantrasyonu 285 ppm iken 2000’li yıllarda bu değer yaklaşık olarak 360 ppm’e çıkmıştır (Şekil 5).
Şekil 5. Atmosferdeki Karbon Dioksitin Yıllara Göre Değişimi
Fosil yakıt kullanımındaki artış ile ağaç yetiştirme ve kullanılmış kağıtların geri kazanılması aynı oranda gelişmezse CO2 konsantrasyonundaki artışın 2050 yılında 500-700 ppm olacağı tahmin edilmektedir.
Yeryüzünde canlı hayatının devamı için sınırlı sıcaklık değişimi söz konusudur.Yeryüzünde mevsimlere ve gece-gündüz değişimlerine bağlı sıcaklık, yaklaşık olarak –50 OC ile +50 OC arasında değişir.Global ortalama sıcaklık ise 27 OC dolayındadır.
Kısmen kararlı ortalama sıcaklık, atmosferde mevcut CO2 ve su buharından ileri gelir. Ozon tabakasından geçen UV ışınlarının bir kısmı bulutlar, çöller ve kar alanlarınca geri yansıtılır.Diğer kısmı ise yeryüzü tarafından absorbe edilir ve kızıl ötesi ışınlar şeklinde geri yansıtılır. CO2 , 13 µm ile 100 µm dalga boyundaki kızıl ötesi ışınları absorbe etmektedir.
Eğer, atmosferdeki CO2 ve su buharı tarafından yeryüzünden geri yansıtılan kızıl ötesi ışınlar (UV) tutulmamış olsaydı, gece ile gündüz arasında çok büyük sıcaklık farkları olacak ve canlı hayatı devam etmeyecekti. Bu durum kirlenmeden önceki olayın olumlu yönüdür.
Diğer taraftan, 7 µm ile 13 µm arasındaki UV ışınları, bugün çeşitli uçucu hidrokarbonlar, CFC ve N2O gibi maddelerce absorbe edilmekte ve pencere kapatılmaktadır.Tüm bu olaylar yeryüzünde global sıcaklık artışına sebep olmaktadır.21.yüzyıla girerken, yeryüzünde ortalama 2-3 OC’lik bir sıcaklık artışının olacağı ve bu artışın atmosferdeki önemli değişiklere sebep olacağı tahmin edilmektedir.Böylece şiddetli kasırgalar, kış mevsiminde normalin üzerinde sıcak bir havanın hüküm sürmesi ve denizlerin yükselmesi gibi olayların görülmesi olasıdır.
Kullanılmış Kağıtları Geri Kazanmanın Avantajları
Kağıt üretimi esnasında önemli miktarda enerji tüketilmektedir. Kağıt ve sadece kağıt hamuru üretimi esnasında tüketilen enerji miktarı Tablo 6’de verilmiştir.
Tablo 6.Kağıt Üretimi İçin Gerekli Enerji
Hamur Türü Kağıt Üretimi
(GJ/t) Sadece Hamur Üretimi
(GJ/t)
Odun Hamuru 30-37 15-25
Kraft Hamuru 35-54 26-45
Atık Kağıt Hamuru 13-17 5
Odun hamurundan bir ton kağıt üretmek için 1.02-1.12 ton odun gerekirken kraft hamurundan kağıt üretmek için 1.65 ila 2.25 ton kraft hamuru gereklidir.
Eski teknolojilerde bir ton kağıt üretmek için 400 m3 su tüketmek gerekirken modern tesislerde 20 ila 50 ton su kullanmak yeterli olmaktadır. Kullanılmış kağıttan kağıt üretim tesislerinde bir ton kağıt üretimi için sadece 5 ton su kullanmak yeterli olmaktadır.
Kullanılmış kağıtların geri kazanılması ormanların korunmasına katkıda bulunur. Bir ton kağıt üretimi esnasında;
- 2.4 ton odun,
- 440 ton su,
- 7600 kWh elektrik enerjisi,
gerekir.
Eğer kağıttan bir ton kağıt üretilirse, bu takdirde;
- 1.2 ton kullanılmış kağıt,
- 1.2 ton su,
- 2800 kWh elektrik enerjisi,
gerekir.
Kullanılmış kağıtlar çöpe atıldığı zaman 3 ay ila 5 yıl içinde bozunur.
1 ton kullanılmış kağıt çöpe atılmayıp geri kazanıldığı ve kağıt üretiminde tekrar kullanıldığı zaman;
- 17 adet yetişmiş çam ağacının kesilmesi,
- 36 ton sera gazı CO2 atmosfere atılması,
- 4100 kWh elektrik enerjisinin israf edilmesi,
- 267 kg kirletici gazın atmosfere atılması,
- 1750 litre fuel-oilin israf edilmesi,
- 3-4 m3 depolama alanı tasarruf edilmesi,
- 85 m2 ormanlık alanın tahrip edilmesi,
- 38,8 ton suyun israf edilmesi,
önlenir.
Kullanılmış kağıtların %15-20 lik kısmını pratik olarak kağıt üretiminde geri kazanarak kullanmak mümkün değildir. Çünkü kullanılmış kağıtların lifleri her seferinde ortalama %15-20 oranında zayıflar.
Türkiye’de günde üretilen katı atık miktarı 65.000 ton’dur. İstanbul’da ise 8.500 ton/gün’dür. Bir m3 odun yaklaşık olarak 200 kg karbon içerir. 1 ton kullanılmış kağıt ise 447 kg karbon içerir.
1 m3 odun (veya kağıt, odunla yoğunluğu aynı);
- fosil yakıt yerine kullanılırsa 600 kg,
- hafif ağırlıklı beton briket yerine kullanılırsa 800 kg,
- kırsal bölgelerde yapılarda çelik yerine kullanılırsa 500 kg,
- kapı ve pencerelerde alüminyum doğrama yerine kullanılırsa 1200 kg
CO2’in atmosfere atılması önlenir.
Kullanılmış kağıtların geri kazanılması ile yeni iş alanları oluşturulmaktadır. Kullanılmış kağıtların geri kazanılması ile çöp depolama alanlarının ömrü uzamaktadır. 1 ton kağıdın geri kazanılması ile 3-4 m3 çöp depolama alanı korunmaktadır. İstanbul’da çöp depolama alanına giden katı atık miktarı 9000 ton/gün’dür. Bunun %7.5-8.5 kuru bazda kağıttır. Demek ki günde çöp depolama alanına giden kağıt miktarı ortalama 650-700 ton/gün’dür. Bu kağıdın yaklaşık olarak yarısı geri kazanılırsa İstanbul’da ki çöp depolama alanlarının ömrü %7.5-10.7 uzar ve çöp toplama, taşıma ve bertaraf bedeli; 2 373 000-2 555 000 $/yıl azalır.
KULLANILMIŞ KAĞITLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ
Kullanılmış kağıtları geri kazanırken iyi bir plan yapılmalıdır. Çünkü kullanılmış kağıtları toplama ve taşıma en büyük maliyeti oluşturur. Planlama doğru ve sağlıklı yapılmazsa geri dönüşüm maliyeti çok yüksek olur. Dolayısıyla çevreye daha fazla zarar verilir.
Şehrin muhtelif yerlerinde oluşturulacak ana istasyonlarla kağıtlar kaynaktan mümkünse motorsuz araçlarla toplanmalıdır.
Kağıtları geri kazanma oranları Şekil 6’de verilmiştir. Geri kazanma oranının en yüksek olduğu ülkeler Almanya, Avusturya, Norveç, Finlandiya ve İsveç’tir.
Kağıt toplama ve tekrar kullanma oranının Avrupa Ülkelerinde değişimi Şekil 6’de verilmiştir.
Şekil 6. Avrupa Ülkelerinde Geri Kazanma ve Kullanma Oranı
Şekil 6’de görüldüğü gibi geri kazanılmış kağıtları tekrar kullanma oranının en düşük olduğu ülkeler, orman alanı bol olan; İsveç, Finlandiya, Norveç’tir (Tablo 6). Bu ülkelerde geri kazanılan kağıtlar, Şekil 7 ve 8’de verilen mantık çerçevesinde enerji elde etmek amacı ile kullanılmaktadır. Buna göre geri kazanılan kağıtlar enerji üretiminde kullanılırsa fosil yakıt tüketimi azalır. Üretilen kağıtlar iki defa kullanılmış olur. Böylece fosil yakıt yerine atık kağıt kullanıldığı için atmosfer atılan CO2 emisyonunda da önemli azalmalar olur. Kullanılmış kağıdın kalorifik değeri 3.500 Kcal/kg, kül %2.7, karbon %44.7, hidrojen %6.1, oksijen %48.1 ve azot %0.4’dir. Dolayısıyla orman alanları bol olan ülkeler, atık kağıtları geri kazanma işlemlerini hızlı şekilde devam ettirmektedirler. Ancak geri kazanılmış kağıtlar enerji amacı ile kullanmakta ve depolanması önlenmektedir.
Tablo 7. Çeşitli Ülkelerde Atık Kağıt Toplama ve Tekrar Kullanma Oranı
Ülkeler Kullanma (%) Geri Kazanma (%)
Almanya 60 71
Hong Kong 100 61
İsveç 17 52
A.B.D 39 45
Kanada 24 43
İngiltere 69 40
Finlandiya 6 34
Arjantin 44 31
Çin 37 28
İsrail 78 24
Şekil 7.Orijinal Fiber ile Geri Kazanılmış Fibreden Gazete Kağıdı Üretimi
Esnasında Enerji Kullanım ve Üretim
Şekil 8.Enerji ve Kağıt Geri Kazanma
2 ton odundan ofis kağıdı üretiminde 5 GJ elektrik enerjisi kullanılır ve 9 GJ ısı üretilir. Alternatif olarak ofis kağıdı geri kazanılmış kağıttan üretilirse; 0.3 ton odun, 4.4 GJ elektrik enerjisi ve 8 GJ ısı oluşur. Ancak ilave bir ısı sağlanmaz (ağaçların kesilmesi hariç).
KULLANILMIŞ KAĞITLARI GERİ KAZANMA TEKNİĞİ
Atık kağıtların oluştuğu kaynaklar bir ön inceleme ile önceden tespit edilmelidir. Her ne kadar okullar, iş merkezleri, ofisler vs., atık kağıt üretim merkezleri olsa da bununla ilgili bir araştırma çalışması yapılmalıdır. Buna göre atık kağıt kaynakları belirlenerek toplama programları oluşturulmalıdır. Ayrı toplamaya başlamadan önce eğitim programları düzenlenmelidir. Ayrı toplama tekniği öncelikle tüm toplayıcılara, yöre halkına, sivil toplum örgütlerine ve bu işi gönüllü olarak yapacak kuruluşlara anlatılmalıdır.
Okullardan, ofislerden ve işyerlerinden nasıl bir teknikle toplama yapılacağı tek tek belirlenmelidir. Açıkçası, ayrı toplama ile ilgili her şehirde bir yönetim oluşturulmalıdır. Yönetimde çalışanlar, sadece kağıt toplamadan değil, diğer geri kazanılabilir maddeleri toplamadan da sorumlu olmalıdırlar. Bu işte görev alacak kişiler; bu işi bilen, gönül veren kişiler olmalıdır. Kağıtları kirletmeden nasıl ayrı toplayacakları öğretilmelidir. Okul, işyeri ve ofislere atık kağıt kaplarının nereye konacağı (Şekil 9), öğrencilerin ve çalışanların ilgisinin nasıl çekileceği anlatılmalıdır. Okullar, ofisler ve işyerlerinde çalışanların kolayca görebileceği yerlere, kağıtları geri kazanmanın önemini belirten broşürler ve duyurular asılmalıdır.
Şekil 9.Okul, Ofislerde Atık Kağıt Toplama Tekniği
İkinci kademede toplanan kağıtlar küçük esnafın yoğun olarak bulunduğu yerlerden, okullardan, ofislerden ve işyerlerinden en fazla haftada bir alınmalıdır. Bunun bir programı yapılmalıdır.İş merkezi bölgelerinde ayrı toplama başlamalıdır. Bu tür işyerlerinde genel olarak karton ve karton kutular oluşmaktadır. Esnafa bu karton ve karton kutular katlandıktan ve diğer kağıtlarla birlikte basit bir iple bağlandıktan sonra her akşam (yağmurlu havalar hariç) kapısının önüne koyması gerektiği anlatılmalıdır. Bu kağıtlar kesinlikle yerel yönetimler tarafından toplanmak zorunda değildir. Bu işle ilgilenen özel kuruluşlar da bu işi yapabilmelidir.
Birinci ve ikinci kaynaklarda yeterli seviyeye ulaştıktan sonra gelir düzeyi yüksek bölgelerden başlayarak tüm şehirde ayrı toplama başlamalıdır. Bu toplamalarda öncelikle kolay korunabilir bölgelere asgari 2,5 m3’lük kağıt kumbaraları yerleştirilerek ayrı toplamalar başlanmalıdır (Şekil 10). Kumbaralar kesinlikle mevcut çöp konteynırlarının yakınına konulmamalıdır. Kumbaralar mavi renkli olmalıdır. Kumbaraların üzerinde hangi tür kağıtların atılacağı ve hangi tür kağıtların atılmayacağı yazılı olmalıdır. Bu kumbaraların üzerinde kağıtların geri kazanıldığı zaman çevreye verdiği faydalar yazılı olmalıdır. Kumbaraların çevresi sürekli olarak hijyenik, bakımlı ve temiz olmalıdır. Kumbaraların/konteynırların dışına atık kağıt biriktirilmemelidir. Bu kumbaralardan kağıtların alınması ve taşınması yerel yönetimin izin vereceği özel sektör aracılığı ile yapılabilir. Kağıt toplama ile ilgili bölgede yaşanan sıkıntıların giderilmesi için halkın desteği istenmelidir. Bu konuda internet adresi oluşturularak yöre halkının şikayetleri ve önerileri Web sayfasına konulmalıdır.
Şekil 10. Şehrin Muhtelif Yerlerinde Kullanılan Geri Dönüşüm Konteynırları
Kağıt toplama işinde çalışanlar mavi renkli elbise giymeli, kağıt toplama araçları da yine mavi renkte olmalıdır. Araçların kağıt toplama araçları olduğu anlaşılmalıdır.
Şehrin muhtelif yerlerinde oluşturulacak geri dönüşüm noktalarındaki kumbaraların içine yerleştirilecek konteynırlar tekerlikli olursa mevcut çöp toplama araçları bu işlem kolayca yapılabilir. Bu noktalarda toplanan kağıtların yine şehrin muhtelif yerlerinde hazırlanan geri dönüşüm merkezlerine kumbaralardan veya haftada bir gün evlerden, okullardan ve ofislerden toplanan atık kağıtlar getirilir. Bu merkezler trafik bakımından uygun ve ekonomik olmalıdır.Bu merkezlere getirilen kağıtlar daha büyük hacimli, sıkıştırmalı konteynırlara yüklenerek taşıma maliyeti minimize edilebilir.
Kullanılmış kağıtların daha büyük miktarlarda olduğu merkezlere, büyük hacimli (en az 7 m3) kağıt konteynırları yerleştirilmesi hem işçilik hem de ulaşım maliyeti açısından önemlidir.
Evlerde oluşan kullanılmış kağıtlar kirletilmeden temiz olarak ayrı kaplarda toplanmalı ve evin uygun yerinde geçici olarak depolanmalıdır. Her hafta veya iki haftada bir bu kağıtlar yerel yönetimin izin verdiği kuruluşlar tarafından toplanmalıdır. Kullanılmış kağıtların hangi gün ve saatte toplanacağı önceden bölge sakinlerine duyurulmalıdır (Şekil 11).
Şekil 11.Yerleşim Bölgelerinde Torbalara/Kutulara Konan Atık Kağıtların Toplanması
J***nya’da kağıtlar belediyeler ve özel sektör tarafından evlerden ve okullardan toplanmaktadır. Tüccarlar kullanılmış kağıt toplayıcılarından bağımsızdır. Tüccarlar özel sektörlerden ve belediyelerden kağıdı piyasa fiyatında satın alır ve bunu kağıt toplayıcılarına satarlar. Ayrıca kağıt toplayıcıları tüketicilerden kağıtları satın almakta ve bunları piyasa fiyatında tüccarlara satmaktadırlar. 1997 yılı verilerine göre J***nya’da 800 adet kağıt toplayıcısı firma bulunduğu tespit edilmiştir.
Türkiye’de tüketilen 2.213.973 ton kağıdın % 50-70’i geri kazanılsa 1.106.986-1.549.781 ton kullanılmış kağıt geri kazanılmış olur. Bunun ekonomiye yıllık katkısı ise 55.400.000-93.000.000 dolar/yıldır. Türkiye’de birçok kağıt fabrikası kullanılmış kağıtlarını yurtdışından satın almaktadır. Bu durum ülkede yeni iş gücü alanları oluşmasını önlemektedir.
İstanbul’da ayrı toplama işi 1996 yılından önce;
• Kağıtlar ve ambalaj atıkları çöp depolama alanlarında çöpün içinden çok sağlıksız hijyen olmayan ortamlarda toplanmaktaydı. Bu durum İlçe Belediyelerine ilave bir taşıma maliyeti getirmekteydi.
• 1996 yılından itibaren depolama alanlarında kağıtların toplanmasına son verildi. Toplayıcılar bir yıl süre ile bir bocalama geçirdiler. 1997 yılından itibaren sokak toplayıcıları şehirdeki çöp konteynırlarından kağıtları toplamaya başladılar. Bu kağıtlar genel olarak yağlı ve kirlidir. Kentte hala bu tür toplama devam etmekte olup sokak toplayıcıları özellikle gelir düzeyi yüksek olan yerlerde bu işi yapmaktadırlar.
İstanbul’da geri kazanma başlamıştır. Ancak çevreci bir bilinçle yapılmamaktadır. Bu durumu sağlıklı hale dönüştürmek mümkündür. Bunun için başta Çevre ve Orman Bakanlığı olmak üzere ilgili yerel yönetimler (Belediyeler) öncelikli görev üstlenmelidirler. Bürokratik engeller oluşturulmamalıdır. Vatandaşlar bilinçlendirilerek haftanın belli bir gününde kağıtlarını bağlayarak veya torbaya/kutuya koyarak uygun yerlere bırakmaları sağlanmalıdır. Bölgedeki sokak toplayıcıları da buna göre geliştirilmelidir. İlgili toplama araçları ve işçilerin elbiseleri bu temel esasa göre düzenlenmelidir. Böylece belediyeler daha az çöp taşıyabilirler. Özellikle yerel yönetimler buna dikkat etmelidirler. Kademeli olarak insanların kolayca ulaşabileceği, şehrin muhtelif yerlerine kumbaralar yerleştirilmeli ve halkın geri kazanmaya daha fazla katılmaları sağlanmalıdır.
İstanbul’da bazı okul ve ofislerde sivil toplum örgütleri kağıtları geri kazanmaktadırlar. Buralarda hiçbir eğitim faaliyeti maalesef yapılmamaktadır. Öğrenciler ve çalışanlar kağıtları geri kazanma ve topladıkları kağıt konusunda bilgilendirilmemektedir. Kağıt toplama kapları içerisinde hangi tür kağıtların atılıp, hangilerinin atılmayacağı ve doğaya verecekleri katkılar yazılmamaktadır. Sivil toplum örgütleri programlı ve bilinçli bir şekilde bu işi yapmamaktadırlar. Dünyada ise ağırlıklı olarak bu işi sivil toplum örgütleri yapmaktadır.
Karton ve karton kutuların yoğun olarak oluştuğu iş merkezleri ve alışveriş merkezlerinde, kağıtları geri kazanan firmalar bu işi yapmaktadırlar. Buraya toplayıcı firmalarca en az 7 m3’lük sıkıştırılmalı konteynırlar konulmakta ve konteynır dolduğunda alınarak yerine boş olanı konulmalıdır.
TÜRKİYE’DE YAPILMASI GEREKENLER
8.1. Kullanılmış Kağıtların Geri Kazanılması
Türkiye’de kullanılmış kağıtların geri kazanılması ile ilgili gelişmiş ülkelerdeki benzer uygulamalar devreye sokulmalıdır. Atık kağıtları organizeli olarak toplayıcı ve satıcı firmaların oluşmasına katkıda bulunulmalıdır. Atık kağıtlar İstanbul gibi bazı illerde verimliliği yüksek olmasa da sokak toplayıcı dediğimiz bir grup insanlar tarafından toplanmaktadır. Toplanan kağıtlar özellikle ıslak, kirli ve yağlıdır. Çünkü toplama tekniği yanlıştır. Bu kağıtların kağıt üretiminde tekrar değerlendirilmesi daha pahalıya mal olmaktadır.
İlkel yöntemlerle atık kağıt toplamanın önüne geçmek için uluslararası normlarda profesyonel modeller Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından oluşturularak yerel yönetimler ve özel sektörler tarafından pilot uygulamalar halinde devreye sokulmalıdır.Yerel yönetimler ayrı toplama yapıcı firmalara standartları belirlenmiş şartlarda alan kiralamada yardımcı olmalıdırlar.
Atık kağıtları toplayan firmalara yasal statü de kazandırarak kayıt dışı faaliyetleri önlenmeli ve sektörün uluslar arası normlarda gelişmesi sağlanmalıdır.
Atık kağıtların planlı olarak geri kazanılmasının yanında, kağıt sanayiinin de etkin şekilde kullanılmış kağıtları kullanmaları sağlanmalı ve bu sektörler geliştirilmelidir.
Atık kağıtların geri kazanılmasında hedef kağıdı toplamak değil, tüm kesimlerde atık kağıtların geri kazanılmasının yanında, bunun alışkanlık haline getirilmesini sağlamak olmalıdır.
Kağıtların kaynağında ayrı toplanması konusunda bilgilendirme çalışmaları yanında, sektörler organize edilerek atık kağıdı kullanan teknolojiler teşvik edilmelidir.
Yurt dışından kağıt ithalatı takvime bağlanarak bir kota sistemine gidilmelidir. Kağıt üreticileri ülkede atık kağıt geri dönüşüm çalışmalarına katılmaları sağlanmalıdır.
8.2. Kağıt İçin Bitki Yetiştirme
Türkiye’de tüketilen kağıdın önemli miktarı yurt dışından satın alınmaktadır. Ülkemizde kağıt üretiminde kullanılan odun hammaddesi, Devlet Orman İşletmeleri’nden temin edilmektedir. Orman İşletmeleri’nde kağıt sanayii türü işletmecilik olmadığından, ormanların korunması amacı ile muhtelif amaçlı kesimlerden elde edilen odunlardan kağıt üretilmektedir. Dolayısıyla buda üretilen kağıdın kalitesini olumsuz yönde etkilemektedir. Buna göre yıllık ortalama 720-780 milyon dolar dövizin yurtdışına gitmesine neden olmaktadır. Ülkemizde yıllık kağıt tüketimi yıllık %7 mertebesindedir. Bu konuda yeni çalışmalar yapılarak özel sektöre kağıt üretiminde kullanılmak üzere ormanlık alan özelliğini kaybetmiş bölgelerde ağaç yetiştirme yolu açılmalıdır. Ayrıca suyu bol olan kırsal bölgelerde, bölge sakinlerinin kağıt üretiminde kullanılmak üzere ağaç yetiştirmelerinin yolu açılmalıdır. Kağıt üretiminde kullanılan ağaç üretimi için gelişmiş batı ülkeleri model alınmalıdır. Ağaç üretimi sanayi üretimi haline dönüştürülmelidir. Bu konudaki çalışmalar birden fazla yönetimlerle değil de tek yönetim tarafından yürütülmelidir.
9. KAYNAKLAR
1. Byström S., Lönnstedt L., ‘Paper Recycling: Environmental and Economic Impact’, Recources, Conservation and Recycling, 21, 109-127, 1997.
2. ‘Pulp and Paper Mills’, Pollution Prevention and Abatement Handbook, World Bank Groub, 1998.
3. Pickin J.G., Yuen S.T.S., Hennings H., ‘Waste Management Options to reduce Greenhouse Gas Emissions from Paper in Australia’, Atmospheric Environment, 36, 741-752, 2002.
4. ‘Why Waste Paper’, How to Recycle Britain’s Waste Paper Mountain, The Paper Federation of Great Britain.
5. Lundmark R., ‘Choice of Location for Investments in the European Paper Industry. The Impact of Wastepaper’, Recources, Conservation and Recycling, 33, 167-180, 2001.
6. Berglund C., Söderholm P., Nilsson M., ‘A note on Inter-country Differences in Waste Paper Recovery and Utilization’, Recources, Conservation and Recycling, 34, 175-191, 2002.
7. Byström S., Lönnstedt L., ‘Paper Recycling: a Discussion of Methodological Approaches’, Recources, Conservation and Recycling, 28, 55-65, 2000.
8. Sharma V.K., Beukering P V., Nag B., ‘Environmental and Economic Policy Analysis of Waste Trade and Recycling In India’, Recources, Conservation and Recycling, 21, 55-70, 1997.
9. Kishino H., Hanyu K., Yamashita H., Hayashi C., ‘Correspondence Analysis of Paper Recycling Society: Consumers and Paper makers in Japan’, Recources, Conservation and Recycling, 23, 193-208, 1998.
10. Vest H., ‘Environmental Aspects of Waste Paper Recycling’, GATE Technical Information E1e, 2000.
11. ‘Europe Needs the Forest Industry’, Skogsindustrierna, Swedish Forest Industries Federation.
12. ‘Fact Sheet: Reducing Office Paper Waste’, Office of Waste Reduction Services
State of MichiganDepartments of Commerce and Natural Resources, 1989.
13. Berglund C., Söderholm P., ‘Complementing Empirical Evidence on Global Recycling and Trade of Waste Paper’, World Development, 31, No:4, 743-754, 2003.
14. Beukering P.J.H.V., Bouman M. N., ‘Complementing Empirical Evidence on Global Recycling and Trade of Waste Paper: A Reply’, World Development, 31, No:4, 755-756, 2003.
15. The Forest Industrythe Ecocycle and the Environment – a Summary’, Environment information from the Swedish Forest Industries Association
Hızlı nüfus artışı, konforlu hayat şartlarının gelişmesi, şehirleşme, okuma alışkanlığının artması, matbaacılığın ve ambalajlama sanayisinin gelişmesi, kağıt - karton tüketimini arttırmaktadır.
Ülkelerin kağıt tüketimi gelir seviyeleri ile değişmektedir. Bir ülkede kağıt tüketim hızı kişi başına yada tüketilen kağıt miktarı ile belirlenmektedir.Birimi:kg kağıt/kişi/yıldır.Yani bir ülkede bir yılda tüketilen kağıt miktarını o ülkede yaşayan insan sayısına bölünerek kişi başına tüketilen kağıt miktarı tespit edilmektedir. Kullanılan ofis kağıtlarının bir kısmının (kitaplar, arşivler, yazışma, çeşitli mahkeme dosyaları v.s.) ömrünün çok yıllı olduğu unutulmamalıdır.
Çeşitli ülkelerde kişi başına kağıt tüketimini Tablo 1’de ve Avrupa Topluluğu Ülkelerinde tüketilen ise Şekil 1’de verilmiştir.
Tablo 1. Çeşitli Ülkelerin Kişi Başına Kağıt Tüketimi
ÜLKELER KAĞIT TÜKETİMİ
(Kg/kişi/yıl)
ABD 332
ALMANYA 187.7
J***NYA 239
HOLLANDA 203.2
İNGİLTERE 163.5
A.B TOPLULUĞU ÜLKELERİ 190
DİĞER BATI ÜLKELERİ 203
ASYA ÜLKELERİ 26
AFRİKA ÜLKELERİ 5.5
DÜNYA ORTALAMASI 50.4
TÜRKİYE ORTALAMASI 42.0
İSTANBUL 53.0
Şekil 1.Avrupa Topluluğu Ülkelerde Kişi Başına Yıllık Kağıt ve Karton Tüketimi
Avrupa Topluluğu Ülkelerinde 1985 yılında 28.3 milyon ton/yıl atık kağıt, yakma veya depolama tesislerinde bertaraf edilirken 1996 yılında bu değer 32.5 milyon ton/yıla çıkmıştır.Yine Avrupa Topluluğu Ülkelerinde 1983 yılında 41 milyon ton/yıl kağıt tüketilirken 1996 yılında bu değer 64 milyon ton/yıla çıkmıştır. 2010 yılında bu değerin 105 milyon ton/yıl olacağı tahmin edilmektedir.A.B.D’de yıllık kağıt tüketimi 100 milyon tondur. Çin’de kağıt tüketimi 26 milyon ton, Kanada’da 18 milyon ton ve Almanya’da 16 milyon tondur.
1980’li yıllarda Türkiye’de kağıt - karton üretimi 600.000 ton/yıl civarında olup bunun %70 SEKA tarafından üretilmekte idi.1990’lı yıllarda kağıt üretiminde özel sektörün payı %50’ye, 1999’lu yıllarda ise %75’e ulaşmıştır.
1980’li yıllardan 1999’lu yıllara kadar Türkiye’de kağıt-karton üretimindeki yıllık artış Tablo 2’de verilmiştir.
Tablo 2.Türkiye’de Kağıt-Karton Üretimi (x103 ton)
Yıllar Toplam (ton/yıl) Üretimde Artış
(%)
1980 455.729 -
1985 696.810 35
1990 927.889 25
1995 1.239.500 25
1999 1.350.746 8.23
2004 1.900.000 28.9
Tablo 2 incelendiği zaman Türkiye’de kağıt üretiminde artış ortalama yıllık %7 mertebesindedir.
Türkiye’de kağıt-karton tüketimi incelendiği zaman ülkede kullanılan kağıdın %40’a yakını ithalat yolu ile sağlandığı görülür (Tablo 3).
Tablo 3 Türkiye’de kağıt ve karton tüketimi
Yıllar Tüketim (ton/yıl) Tüketimde Artış (%)
1988 891.363 -
1990 1.132.376 21
1995 1.672.204 32
1999 2.213.973 25
Tablo 3 incelendiği zaman kağıt ve karton tüketiminde yıllık %6.3 civarında artış olduğu görülür.Buna göre üretilen bir kısım kağıt ve kartonun yurt dışına satıldığını göstermektedir.
İstanbul’da özellikle konutlarda oluşan evsel karakterli katı atıkta yapılan 2003 yılındaki bir çalışmasında orijinal bazda %9.71 (kuru bazda %4.47) kağıt karton olduğu tespit edilmiştir. Okullar, işyerleri ve ofislerden gelen katı atıklar içinde ise daha fazla oranda kağıt ve karton olduğu kabul edilebilir. Buna göre İstanbul’da katı atık depolama tesisine giden kağıt ve karton miktarı kuru bazda %7.5-9 oranında olması kuvvetle muhtemeldir.
1996 yılından itibaren ithal edilen kağıt miktarları ve bedeli Tablo 4’de verilmiştir.
Tablo 4 Türkiye’nin Yıllar İtibarıyla Kağıt Dış Ticareti
Yıllar Miktar (103 ton) Değer (106 $/yıl)
1996 734 720
1997 889 709
1998 824 719
1999 939 745
2000 1.181 773
Tablo 4 incelendiği zaman Türkiye’de tüketilen kağıtların yaklaşık olarak yarısının ithal edildiği görülmektedir. Bunun içinde her yıl ortalama 700- 750 milyon dolar harcanmaktadır.
Kağıt tüketiminin en fazla olduğu alanlar ofislerdir. Özellikle resmi ve özel kurum ofisleri, bankalar ile otel ofisleri, mühendislik büroları, basın merkezleri, çeşitli işyeri ofisleridir. Ayrıca fotokopi ve ozalit çekim merkezleri önemli ofis kağıdı üretim merkezleridir. Başta üniversiteler olmak üzere tüm okullar önemli kağıt tüketim merkezleridir. Bir ofiste kişi başına tüketilen kağıt miktarı 0,7 kg/gün’dür. Finans merkezlerinde ve bankalarda kişi başına tüketilen kağıt 0,9 kg/gün’dür. Bu tür merkezlerde kullanılan kağıtlar kaliteli kağıtlardır. Ofislerde tüketilen kağıtlar geri kazanılıp tekrar kağıt üretilmesinde kullanılması özellikle tavsiye edilir. Ofis kağıtlarının mutlaka geri kazanılması gereklidir.
Kullanılmış kağıtların oluştuğu diğer önemli merkezler; alış-veriş merkezleri, elektrik ve elektronik alet satış merkezleri, bilgisayar satış merkezleri, oteller, hastaneler, beyaz eşya merkezleri ve marketlerdir. Bu merkezlerde özellikle karton ve karton kutu türü kullanılmış kağıtlar oluşmaktadır.
Karışık kullanılmış kağıt tüketimi özellikle konutlarda olmaktadır. Konutlarda kağıt tüketimi gelir düzeyi ile okuma alışkanlıklarına, evde çalışanların mesleğine, evde okuyan öğrenci sayısına bağlı olarak değişmektedir.
1997 yılı verilerine göre dünyada kağıt-karton üretiminin 299.044.000 ton ve selüloz üretimi ise 178.202.000 ton’dur.
Türkiye, 1999 yılı verilerine göre kağıt karton üretiminde dünya sıralamasında 28 inci, kağıt-karton tüketiminde 23 sırada, kişi başına kağıt-karton tüketiminde ise 57’inci sıradadır.
KAĞIT ÜRETİMİ
Bitkilerden Kağıt Üretimi
Ağaçtan kağıt üretimi birkaç kademede gerçekleşir. İşlem ağaç kesme ile başlar. Ağaçlar kesildikten sonra uygun noktaya nakledilir. Kesme makineleri ve nakliye araçları oldukça büyüktür. Dolayısıyla nakliye yolları açmak için orman içindeki bazı ağaçların kesilmesi gereklidir. Bu olaylar ormandaki hem bitkilerin ve hem de hayvanların doğal hayatını olumsuz etkiler ve yara bırakır. Ormanlarda küçük bir alanda ağaç kesme işlemi küçük bir alanda yapılsa bile bu bölgeyi eski haline dönüştürmek uzun yıllar almaktadır.
Kesilen odunun %20-25 oranında serbest su içermesi için 10-15 gün sulu ortamda bekletilir. Dolayısıyla kağıt fabrikaları suyu bol olan yerlerde kurulmaktadır. Su ortamından alınan odunlar işletmeye verilir. Kabuk soyma makinesi ile odunların kabukları soyulur.
Kağıt üretiminde ilk kademe kağıt hamuru elde etmektir. Seluloz fiberler bağlı malzemeden, ligninden ayrılır. Ham fiberi hamura dönüştürmek için iki metot vardır. Bunlar mekanik ve kimyasal metotlardır. Mekanik kağıt hamuru üretim işleminde disk aşınma ve kütükleme gibi metotlarla odun fiberlere ayrıştırılır. Mekanik işlemler genellikle kozalaklı bitkilere uygulanır. Bu metotta amaç saf hamurdan ziyade daha fazla ürün elde etmektir. Ürüne odun hamuru denir ve daha düşük kalitededir. Kimyasal mekanik işlemler, mekanik aşınma ve kimyasal maddeler gerçekleştirilir. Gazete kağıdı gibi ürünlerin üretiminde kullanılan termo mekanik kağıt hamurları, mekanik işlemlere ilaveten ısı işlemi uygulanarak hammaddeden üretilir. Kimyasal mekanik metotla kağıt hamuru üretimi ile kimyasal termal metotla kağıt hamuru üretimi birbirine benzer. Fakat daha az mekanik enerji, sodyum sülfit, karbonat ve hidroksil kağıt hamurunun yumuşatılması için kullanılır.
Kimyasal kağıt hamurları, kraft (sülfat) ve sülfit işlemleri kullanılarak lignin hamurdan ayrıştırılır. Minumum bozunma ile selüloz fiberler ayrıştırılır. Kimyasal metotta ya sülfat veya sülfit hamurlama işlemi uygulanır. Müteakip ağartma kademesinin sıvı bakiyesine ilave olarak sülfat veya sülfit atık likörü (siyah likör) kağıt üretiminde atık suyunun ana kaynağını oluşturur. Kraft işlemleri, paketleme ve yüksek mukavemette kağıtları ve levhalar için kullanılan çeşitli kağıt hamurları üretir. Odun kırpıntıları, kimyasalların ve enerjinin geri kazanılması ve siyah likörde pişirmeyi bertaraf etmek için sonradan su ile yıkanan kahverengi stok üretmek için kostik soda da pişirilir. Hamur geri kazanılmış kağıttan üretilebilir.
Mekanik kağıt hamuru üretiminde düşük beyazlığın kabul edildiği uygulamalar için (başlı matbaa kağıtları, gazete kağıdı gibi) ağartmasız üretim yapılmaktadır. Çoğu matbaa, fotokopi ve bazı paketleme kağıtları için kağıt hamurları ağartılmaktadır. Mekanik kağıt hamurları için ham kağıt hamurdaki orijinal ligninin çoğu alıkonulur fakat ağartma peroksitler ve hidro sülfitlerle yapılır. Kimyasal kağıt hamurları halinde (kraft ve sülfit) ağartmanın konusu, pişirmeden sonra geri kalan az miktardaki lignini bertaraf etmektir. Oksijen, hidrojen peroksit, ozon, perasetik asit, sodyum hipo klorür, klor dioksit, klor ve diğer kimyasallar lignini alkali çözünür forma dönüştürmek için kullanılır. Sodyum hidroksit gibi alkaliler ligninin alkali çözünür forma ektrakte etmek için ağartma işleminde gereklidir. Kağıt hamuru ağartma işleminden sonra su ile yıkanır.
Modern tesislerde ağartmanın ilk kademesinde normal olarak oksijen kullanılır. Meyil, herhangi tür klor kimyasallarının kullanımını önlemek ve toplam klor serbest ‘TCF’ miktarını minimize etmektir. TFC işlemleri, ağartma suyunun buhar üretimi için geri kazanma buharına beslenmesine müsaade eder. Buhar daha sonra elektrik enerjisi elde etmek için kullanılabilir. Böylece deşarj edilen kirletici miktarı azaltılır. Elementel klor serbesti ( ECF) işlemleri (klor dioksit kullanan) kağıt hamurunun belli derecede ağartılması için gereklidir.
Ağartma işleminde elementel klor kullanımı tavsiye edilmez. Sadece ECF işlemleri, çevresel açıdan kabul edilebilir. TFC işlemleri tercih edilir.
Ağartma işlemlerinin çeşitli kademelerinde kullanılan klor ve klor bileşikleri kağıt hamurundan bertaraf edilmiş çözünür organik maddeler (muhtelif alkali kademelerde giderilen maddeler gibi) klorlanır. Bu klorlu organik maddelerin bazıları toksittir. Bunlar, dioksinler, klorlu fenoller ve diğer bazı kimyasallar içerir. Klor içeriği aşırı korozyona sebep olmadığı sürece atık sulardaki klorlu organik maddeleri geri kazanmak pratik değildir.
Ağartılmış kağıt hamuru döner çubuk ızgaralar üzerinden geçirilerek suyun dren edilmesi sağlanır. Makaralama işleminden önce kağıt hamurundaki su miktarı azaltılır. Presleme işleminden sonra kağıt hamurundaki su miktarı %56-60 indirilir. Kurutma işlemi içinden sıcak su geçen seri silindirler arasında geçirilerek yapılır. Kurutulan kağıt rulolar arasından geçirilerek düzgün hale getirilir ve levha veya rulo halinde satışa sunulur.
Kağıt ve kartonlar, bakiye fiberler ile dolgu maddelerinin hamurlarından elde edilir. Hamurdan su giderilir. Islak kağıtta geriye kalan su presle ve daha sonra kurutma ile giderilir. Kağıda spesifik özellik vermek için kimyasal maddeler ilave edilir. Renk için pigmentler ilave edilir.
Her yıl dünyada ormanların %1,3’ü kağıt üretiminde [(40 milyon hektar) yaklaşık olarak İsviçre veya Paraguay yüzölçümü büyüklüğünde] kullanılır.
Gelişmekte olan ülkelerde selüloz üretiminin % 60’ı şeker kamışı elyafı, hind keneviri, flax, kamış, tahıl samanı, bambo ve liflerinden halat yapılan bitkiden üretilmektedir.
Şekil 2. Bitkiden ve Atık Kağıttan Kağıt Üretim Farkı
2.1.1. Kağıt Sanayi Atık Karakterleri
Kağıt fabrikalarında ciddi enerji tüketimi söz konusudur. Bir ton kağıt üretimi esnasında 350-450 kWh elektrik enerjisi tüketilir. Üretim esnasında önemli miktarda, baca gazı emisyonu, atık su ve katı atık oluşur.
2.1.1.1.Baca Gazı Emisyonu
Kraft kağıt hamuru işlemi esnasında yüksek oranda kötü kokulu, azaltılmış kü**** bileşiklerinin emisyonu, toplam azaltılmış kü**** (TRS) olarak ölçülür ve hidrojen sülfit, metil merkaptanlar, dimetil sülfit ve dimetil di sülfit içeren gazlar bacadan atmosfere atılır. Bacadan atılan kirletici emisyonu 0.3-3kg/metrik ton hava ile kurutulmuş kağıt hamuru (ADP)dir. Hava kurutmalı kağıt hamuru %90 parça kuru fiber ve %10 su olarak tarif edilir. Diğer kirleticilerin oluşma hızı partikül madde 75-150 kg/ton ADP, SOx 0.3-30 kg/ton ADP, NOx 1-3 kg/ton ADP ve siyah likor oksidasyonu sonucu oluşan uçucu organik maddeler 15 kg/ton ADP dir. Sülfit kağıt hamuru işleminde SOx 15 kg/ton ADP’dan 30 kg/ton ADP’un üzerine kadar oluşabilir. Mekanik ve termo mekanik kağıt hamuru işleme tesislerinde daha az miktarda hava kirletici gazlar oluşmaktadır.
Buhar üretim tesisinde kullanılan kömür veya fuel-oil içindeki kül ve kü**** miktarına bağlı olarak bacadan atılan kü**** dioksit ve partikül miktarı değişir.
Kağıt Hamuru ve kağıt üretim tesisi, bacalarından atılacak kirletici emisyonları sınır değerleri Tablo 5’de verilmiştir.
Tablo 5. Kağıt Hamuru ve Kağıt Üretim Tesislerinde Hava Kirletici Emisyonları
Parametreler Max. Değeri (mg/Nm3)
Partikül maddeler 100
Hidrojen sülfit 15
Sülfit Üretimi 1.5 kg/ton ADP
Kraft ve diğerleri 1.0 kg/ton ADP
Azot oksitler 2 kg/ton ADP
2.1.1.2.Sıvı Atıklar
Kurutulmuş kağıt hamuru metrik tonu başına 20-250 m3 atık su oluşur. Bu atık suların BOI değerleri oldukça yüksektir. BOI değeri 10-40 kg/ton ADP dir. Toplam katı madde 10-50 kg/ton ADP’dir. KOI değeri 20-200 kg/ton ADS’dir. Dioksinler, furanlar ve diğer absorblanabilir maddeler 0-4 kg/ton ADP dir.
Kimyasal hamur üretiminden oluşan atık sular 12-20 kgBOI/ton ADP (ki değeri 350 kg/ton ADP ‘e kadar çıkabilir) dır. Mekanik hamur üretim tesislerinin atık sularında 15-25 kg BOI /ton ADP oluşur. Kimyasal mekanik hamur işleminden oluşan atık suyun BOI değeri, mekanik hamur üretiminde oluşan atık suyun BOI değerinden 3 ila 10 kat daha yüksektir.
Fosfor ve azot, atık sulara karışır. Azot, fosfor gibi besi maddelerinin ana kaynağı odun gibi ham maddelerdir. Ağartmada peroksit, ozon, ve diğer kimyasalların kullanımı mangan gibi ağır metaller için kompleks agent kullanılmasını gerektirir.
2.1.1.3. Katı Maddeler
Atık su arıtma tesisinde oluşan çamur 50-150 kg/ton ADP katı madde içerir. Tekrar kullanılabilir katı maddeler atık kağıt içerir. Bunlar geri kazanılıp yakıt olarak kullanılabilir. Kireç çamuru ve kül uygun depolama alanlarında depolanmalıdır.
KULLANILMIŞ KAĞITTAN KAĞIT ÜRETİMİ
Kağıt sanayisinde kullanılmış kağıt kullanımı hızlı şekilde artmaktadır. 1985 yılında kağıt sanayisinde %31.6 kullanılmış kağıt kullanılırken bu oran 1995 yılında %41.9’a çıkmıştır. Dolayısıyla kullanılmış kağıtların nasıl toplanacağı yanında kirletilmeden toplanması da oldukça önemlidir. Kullanılmış kağıtların kağıt üretiminde kullanılması ile depolama tesisinde atık kağıttan metan veya sera gazı oluşumu da minimize edilmiş olur.
Kullanılmış kağıtlar geri dönüşüm merkezlerinde toplandıktan sonra ayırma işlemine tabi tutularak gazete, ofis kağıdı ve karton gibi temel gruplara ayrıştırılır.
Seluloz fiberler fiber bağı oluşturmada özel özelliğe sahiptir. Kağıda su ilave edildiği zaman fiber bağları zayıflar.
Kağıt üretim tesislerinde kullanılmış kağıt önce küçük parçalara ayrılır. Kağıt yapımında kullanılacak madde ıslatılır. Pres ile bastırılıp düzeltilir ve kurutulur.
Birinci kademede kullanılmış kağıdın su içerisinde liflerinin ayrışması sağlanır. Bu işlem belli bir sıcaklıkta yapılır. Ortamdaki baskı boyaları, yapışkan ve yabancı maddeler temizlenir. Fiberlerin tekrar işlenmesinden dolayı belli miktar fiber kaybı olur. Atık kağıdın işlenmesine bağlı olarak bu kayıp %10-25 arasında değişir.
Hamur haline getirilen kullanılmış kağıt içindeki 5 mm’den büyük çaplı katı maddeler sarsan elekte tutulur. Taş, çakıl, kum, cam, metal gibi yoğunluğu elyaftan büyük olan maddeler kum tutucuda tutulurlar. Hamur daha sonra sık aralıklı elek arasından geçirilerek tutkal, çakıl gibi maddelerden arındırılır.
Beyaz kağıt üretiliyorsa; hamur elyafında bulunan mürekkebi gidermek gerekir. Mürekkebi giderilmemiş kağıt hamuru esmer veya gri renktedir. Modern tesislerde kağıtta bulunan mürekkebin %75 ‘i giderilmektedir. Modern tesislerde iki proses var. Bunlar: 1. yıkama işlemi, 2. yüzdürme işlemidir. Avrupa Ülkelerinde genel olarak ikincisi kullanılmaktadır. Kimyasal maddelerle serbest hale gelen mürekkep partikülleri temiz su ile yıkama ve yüzdürme işlemi ile giderilir. Yıkama veya yüzdürme işlemi esnasında önemli miktarda dolgu maddesi kaybolmaktadır. Balmumu, bitüm ve yapışkan maddeler dispersiyonlu bir proseste giderilir.
Temizlenmiş kullanılmış kağıt lifinden gazete kağıdı yapılacaksa üzerine taze odun lifleri eklenir. Sadece kullanılmış kağıt lifleri kullanılarak kağıt üretmek doğru değildir. Çünkü baskı makinelerinden kağıt 100 km/saat hızla geçmektedir. Dolayısıyla hazırlanan kağıt lifleri belli bir mukavemette olmalıdır. Buda ancak ortama taze kağıt ilave edilerek sağlanır. Baskı makinesinden 100 km hızla geçen kağıt bastırılır, düzeltilir ve kurutulur.
Kullanılmış kağıttan %100 oranında kağıt üretmek mümkündür.
Kağıt yüzeyine daha sonra bir işlem uygulanacaksa tutkallı baskıdan geçirilir. Bu işlemden sonra kurutulur, düzeltilir ve sarılır.
KAĞITLARI VERİMLİ KULLANMA VE AZALTMA TEKNİĞİ
Okullar
Kağıt tüketiminin en fazla olduğu yerlerden biride okullardır. Özellikle üniversitelerde ve yüksek okullarda tüketilen kağıtların miktarı ve kalitesi fevkalade yüksektir. Okullarda tüketilen kağıtlar ofis kağıdı kalitesindedir.
Okullarda kullanılmış kağıtların ayrı toplanması ve mevcut kağıtların verimli kullanılması ile çocuklarda bir alışkanlık sağlaması açısından da önemlidir. Dolayısıyla kağıtların geri kazanılmasında bir senaryo oluşturulurken geleceğe dönük hedefler için bunu okullardan başlatmak yararlı olur.
Okullarda öğrencilerin kağıtları verimli kullanmaları öğretilmelidir. Bunun için eğitim programları düzenlenmelidir. Yılda yaklaşık 700 milyon dolar yurt dışından kağıt satın alındığı bir ülkede kağıtlar verimli kullanılmazsa ormanların tahrip olacağı, ormanların insanların yegane yaşama kaynağı olduğu, ormanların sera gazı CO2’ni azalttığı öğretilmelidir.
Okullarda verimli kağıt kullanımı ile ilgili Milli Eğitim Bakanlığı ciddi çalışmalar yapmalıdır. Şu anda mevcut olan okul kitaplarını kullanma tekniği yanlıştır. Yanlış olan sistemde kullan - at mantığı söz konusudur. Gelişmiş bütün ülkelerde okul kitaplarında ödünç kitap kullanma tekniği geliştirilmiştir. Bu sisteme göre öğrencilerin okul kitaplarını çok yıl kullanmaları söz konusudur. Böylece öğrencilere kitapları verimli ve temiz kullanmaları öğretilir. Kitapların gelecekte başka öğrenciler tarafından kullanılacağı mantığı verilir.Böylece ülkenin her yerinde ekonomik durumu iyi veya kötü tüm öğrencilerin okul kitaplarına ulaşması veya elde etmesi sağlanarak adaletli bir eğitimde sağlanır.
Bu çalışma ile ilgili teknik bilgiler Ödünç Kitap Kullanma makalesinde mevcuttur.
Okullarda öğrencilerin kağıtları verimli kullanmaları sağlanarak kağıt tüketimini kaynağında azaltıp geri dönüşümün alışkanlık haline gelmesi için;
• Ders kitapları, yardımcı kitaplar ve test kitaplarını temiz kullanmaları ve sonraki öğrencilere vermeleri,
• Defter,not defteri ve ödev kağıtlarının her iki yüzünü de kullanmaları,
• Fotokopi çektirirken, kağıtların her iki yüzünü kullanmaları,
• İmtihanlarda yazılı kağıdının her iki yüzünü de kullanmaları,
• Öğrencilere bazı notlar (deney föyleri gibi) basılı halde değil disket veya CD’lerde verilmesi,
sağlanarak kağıt tüketimi azaltılması yolları öğretilebilir. Bu çalışmalar öğretmenler tarafından öğrencilere öğretilerek alışkanlık haline getirilmelidir.
Yine okullardaki ofislerde, kağıt tüketimi minimize edilmelidir. Her türlü yazışmalarda kağıdın her iki yüzü de kullanılmalıdır. Duyurular,mümkünse yazılı yerine sözlü yapılabilir. Kısa yazışmalarda A4 kağıt yerine yarısı büyüklüğünde kağıt kullanılmalıdır. Yazılı kağıtlarının süresi dolduğunda çöpe atılması yerine geri kazanılması sağlanmalıdır. Bilgiler, mümkünse CD veya diskette muhafaza edilmelidir.
Sınıflarda veya koridorlarda, ofislerde kullanılmış kağıt toplama kutuları olmalıdır. Bu kutular mümkünse mavi renkli olmalıdır. Kutu üzerinde geri dönüşüm işareti olmalıdır. Bu kutuların üzerinde, bu kutulara hangi tür kağıtların atılacağı yazılı olmalıdır. Kağıtların geri kazanılmalarıyla ne tür doğal faydalar sağlandığı yazılmalıdır. Kutuların büyüklüğü, bir haftalık kağıdı depolayacak kapasitede olmalıdır.
Kullanılmış kağıtları toplanmaya başlanmadan önce bu konuda bir yönetim oluşturulmalı ve çalışmalar bir plan dahilinde yürütülmelidir.
Toplanan kağıt miktarları, öğrencilere aylık olarak duyurulmalıdır. Katılımlarından dolayı herkese teşekkür edilmelidir.
Toplanan kullanılmış kağıtlar, geri dönüşüm için ilgili kurumlara verilmelidir.
İşyerleri
İşyerleri Ofisleri
Kullanılmış kağıtların oluştuğu en önemli merkezler; işyerlerinin (hastaneler, oteller, bankalar, turizm şirketleri) ofisler, mühendislik büroları, resmi ve özel kurumlar, fotokopi çekim yerleridir. Bu işyerleri genelde aynı kalitede kağıt kullanılmaktadırlar.
Bu merkezlerde oluşan kağıtlar genelde kalitelidir.
Bu merkezlerde kağıtları verimli kullanmak için;
• Yazışma, not, genelge, r***r ve fotokopi kağıtlarının her iki yüzü de kullanılmalı,
• Yazılar CD veya diskette muhafaza edilmeli,
• Büyük boyutlu fatura ve irsaliye belgeleri yerine küçük boyutlu olanlar kullanılmalı,
• Kağıt torbaları ve dosyaları tekrar tekrar kullanılmalı,
• Mektuplaşmalarda zarfın üzerindeki etiketin üzerine gönderenin etiketi yapıştırılıp tekrar tekrar kullanılmalı,
• Fax yerine e-mail ile haberleşilmeli,
• Bayram kartları ve davetiyeler mümkün olduğunca zarfsız gönderilmeli,
• Gerekli olmayan reklam broşürleri alınmamalı,
böylece kağıt kullanımı azaltılmalıdır. Kağıtları verimli kullanma tekniği tüm çalışanlara öğretilmelidir. Bununla ilgili eğitim seminerleri düzenlenmelidir. Kağıtları verimli kullanma ve geri dönüşüm işlemi alışkanlık haline getirilmelidir.
Bu konuda ofislerde çalışanlara bu bilgiler duyurularla iletilebilir. Bu duyurulardan sonra mutlaka çalışmaların bu yönde yapıldığı izlenmelidir. Sisteme uymayanlar uyarılmalıdır. Bu kurala uyanlar ise ödüllendirilmelidir.
Ofislerde oluşan kağıtlar çalışanlarının kolayca ulaşabileceği yerlere konacak (Şekil 3) kağıt toplama kutularına (kaplarına) atılmalıdır (Şekil 4). Bu kapların kenarlarına hangi tür kağıtların atılacağı, nelerin atılmayacağı yazılmalıdır. Kapların kenarlarında geri dönüşüm işareti konmalıdır. Bu kaplar maksimum %80 doluluğa ulaştığında boşaltılmalıdır. Toplanan kağıtları daha büyük konteynırlara veya uygun yerlere konularak haftada veya iki haftada bir taşınması sağlanmalıdır. Geçici depolama yerleri kuru ve temiz yerler olmalıdır.
Şekil 3. Ofislerde Kağıt Toplama Kutularının Yerleştirilmesi
Şekil 4. Ofislerde Kullanılan Çeşitli Atık Kağıt Toplama Kapları
Ofislerde, geri dönüşüm çalışması aylık duyurular yapılarak, ne kadar kağıdın toplandığı ve çevreye yaptığı olumlu katkılar için teşekkür edilmelidir.
Ofislerde kağıt toplamadan sorumlu bir kişi olmalıdır. Bu kişi; çalışanlardan, çevreye karşı duyarlı bir kişi olmalıdır.
İşyerleri
Marketler, alışveriş merkezleri, hastaneler, oteller, ilaç fabrikaları ve ticaret merkezlerinde karton ve karton kutu türü atık kağıtlar oluşmaktadır. Bu merkezlerde oluşan karton ve karton kutular kirletilmeden, katlanarak toplanmalı ve geçici depolama alanlarında depolanmalıdır. Geçici depolama tesisleri temiz olmalıdır. Kullanılmış kağıtlar bu merkezlerden en fazla haftada bir gün alınmalıdır.
Şehir içi bölgelerde bulunan ticari merkezlerde (beyaz eşya satış merkezleri, ayakkabı satış yerleri, elektrik malzemeleri satış yerleri vs.) esnaf işyerini kapatırken karton kutuları katlayarak kapısının önüne koymalı ve kartonlar günlük olarak toplanmalıdır.
Şehir içi bölgelerdeki bu tür yerlerde çalışmaya başlamadan önce gerekli bilgiler esnafa ve çalışanlara duyurulmalı, nasıl toplama yapacakları, nereye koyacakları, çevreye verecekleri olumlu katkıların ne olacağı önceden duyurulmalıdır. Özellikle işyerinin giriş kapısına “geri dönüşüm işaretli kağıtları” ve “geri kazanma belgesi” asılmalıdır.
Evlerde Geri Kazanma
Karışık kullanılmış kağıtların oluştuğu merkezler genelde konutlardadır. Konutlarda oluşan kağıt miktarı gelir düzeyine, okuma alışkanlığına, okula giden çocuk sayısına bağlı olarak değişmektedir.
Evlerde kağıtları verimli kullanarak kağıt tüketimini azaltmak amacıyla;
• Davet ve toplantılarda kağıt tabak ve bardak yerine tekrar kullanılabilir porselen tabak ve cam bardaklar kullanılması,
• Paket yaparken yeni bir kağıt kullanmak yerine, bir takvim yaprağı veya gazete kağıdı kullanılması,
• Gerekli olmayan reklam ve ilan broşürleri alınmaması,
• Hijyen amaçlar için geri kazanılmış kağıtlardan yapılmış ürünler kullanılması,
• Gazete, dergi ve mecmuaların ortaklaşa kullanılması,
• Çocuklara defter ve not kağıtlarının her iki yüzünü de kullanmalarının öğretilmesi,
• Alış-verişlerde kağıt torbaların yerine bez torbaların kullanılması
ile kağıt tüketimi azaltılabilir.
Bu konuda gerekli açıklamalar ilgili yerel yönetimler tarafından radyo, televizyon, gazete ve dergi yolu ile halka duyurulmalıdır. Böylece halk bilgilendirmeli ve bilinçlendirilmelidir. Bu konu bir program dahilinde yürütülmelidir. Gönüllü sivil toplum kuruluşları ile işbirliği halinde bu işlem yürütülmelidir.
KULLANILMIŞ KAĞITLARI GERİ KAZANMANIN FAYDALARI
Karbondioksit
Kağıt üretiminde ana hammadde bitkilerdir. Bitkiler (ağaçlar v.s.) ile fosil yakıtların yanması sonucu atmosfere atılan sera gazı karbondioksiti, güneş ışığı ve topraktaki su ve besi maddesini absorbe ederek odun ve serbest oksijen oluşur.
Ormanlar oksijen üretim fabrikalarıdır.Bir ağaç 1000 gr büyürken 765 litre CO2 absorbe eder ve 770 litre O2 üretirler.
Yakıtların yanması sonucu atmosfere 1850 ile 1998 yılları arasında atmosfere karbondioksit olarak 270 milyar ton karbon atılmıştır.Bu miktarın yarısının fosil yakıtların yanması sonucu geriye kalan kısmın ise ormanların yanması sonucu atmosfere atıldığı tespit edilmiştir.Atmosferde CO2 konsantrasyonu %30 artmıştır.
Atmosfere atılan karbondioksitin %57’si (230 milyar ton) karbon deniz ve ormanlar tarafından absorbe edilmektedir.
Dünyada atmosfere atılan yıllık karbon emisyon ve absorblama dengesi:
Emisyon
Fosil yakıtların yanması 6,3 milyar ton
Ormanların tahribatı 1,6 milyar ton
TOPLAM 7,9 milyar ton (29 milyar ton CO2/yıl)
Absorblama
Deniz ve göller 2,3 milyar ton
Artan biokütle 2,3 milyar ton
Atmosferde kalan 3,3 milyar ton
TOPLAM 7,9 milyar ton (29 milyar ton CO2/yıl)
Her yıl atmosferde kalan karbondioksit miktarı 12.1 milyar tondur. Karbon dioksitin atmosferde bozunma süresi 150 yıldır. Dolayısıyla sera gazı emisyonunu derhal azaltmak gereklidir.
1850’li yıllarda atmosferdeki karbon dioksit konsantrasyonu 285 ppm iken 2000’li yıllarda bu değer yaklaşık olarak 360 ppm’e çıkmıştır (Şekil 5).
Şekil 5. Atmosferdeki Karbon Dioksitin Yıllara Göre Değişimi
Fosil yakıt kullanımındaki artış ile ağaç yetiştirme ve kullanılmış kağıtların geri kazanılması aynı oranda gelişmezse CO2 konsantrasyonundaki artışın 2050 yılında 500-700 ppm olacağı tahmin edilmektedir.
Yeryüzünde canlı hayatının devamı için sınırlı sıcaklık değişimi söz konusudur.Yeryüzünde mevsimlere ve gece-gündüz değişimlerine bağlı sıcaklık, yaklaşık olarak –50 OC ile +50 OC arasında değişir.Global ortalama sıcaklık ise 27 OC dolayındadır.
Kısmen kararlı ortalama sıcaklık, atmosferde mevcut CO2 ve su buharından ileri gelir. Ozon tabakasından geçen UV ışınlarının bir kısmı bulutlar, çöller ve kar alanlarınca geri yansıtılır.Diğer kısmı ise yeryüzü tarafından absorbe edilir ve kızıl ötesi ışınlar şeklinde geri yansıtılır. CO2 , 13 µm ile 100 µm dalga boyundaki kızıl ötesi ışınları absorbe etmektedir.
Eğer, atmosferdeki CO2 ve su buharı tarafından yeryüzünden geri yansıtılan kızıl ötesi ışınlar (UV) tutulmamış olsaydı, gece ile gündüz arasında çok büyük sıcaklık farkları olacak ve canlı hayatı devam etmeyecekti. Bu durum kirlenmeden önceki olayın olumlu yönüdür.
Diğer taraftan, 7 µm ile 13 µm arasındaki UV ışınları, bugün çeşitli uçucu hidrokarbonlar, CFC ve N2O gibi maddelerce absorbe edilmekte ve pencere kapatılmaktadır.Tüm bu olaylar yeryüzünde global sıcaklık artışına sebep olmaktadır.21.yüzyıla girerken, yeryüzünde ortalama 2-3 OC’lik bir sıcaklık artışının olacağı ve bu artışın atmosferdeki önemli değişiklere sebep olacağı tahmin edilmektedir.Böylece şiddetli kasırgalar, kış mevsiminde normalin üzerinde sıcak bir havanın hüküm sürmesi ve denizlerin yükselmesi gibi olayların görülmesi olasıdır.
Kullanılmış Kağıtları Geri Kazanmanın Avantajları
Kağıt üretimi esnasında önemli miktarda enerji tüketilmektedir. Kağıt ve sadece kağıt hamuru üretimi esnasında tüketilen enerji miktarı Tablo 6’de verilmiştir.
Tablo 6.Kağıt Üretimi İçin Gerekli Enerji
Hamur Türü Kağıt Üretimi
(GJ/t) Sadece Hamur Üretimi
(GJ/t)
Odun Hamuru 30-37 15-25
Kraft Hamuru 35-54 26-45
Atık Kağıt Hamuru 13-17 5
Odun hamurundan bir ton kağıt üretmek için 1.02-1.12 ton odun gerekirken kraft hamurundan kağıt üretmek için 1.65 ila 2.25 ton kraft hamuru gereklidir.
Eski teknolojilerde bir ton kağıt üretmek için 400 m3 su tüketmek gerekirken modern tesislerde 20 ila 50 ton su kullanmak yeterli olmaktadır. Kullanılmış kağıttan kağıt üretim tesislerinde bir ton kağıt üretimi için sadece 5 ton su kullanmak yeterli olmaktadır.
Kullanılmış kağıtların geri kazanılması ormanların korunmasına katkıda bulunur. Bir ton kağıt üretimi esnasında;
- 2.4 ton odun,
- 440 ton su,
- 7600 kWh elektrik enerjisi,
gerekir.
Eğer kağıttan bir ton kağıt üretilirse, bu takdirde;
- 1.2 ton kullanılmış kağıt,
- 1.2 ton su,
- 2800 kWh elektrik enerjisi,
gerekir.
Kullanılmış kağıtlar çöpe atıldığı zaman 3 ay ila 5 yıl içinde bozunur.
1 ton kullanılmış kağıt çöpe atılmayıp geri kazanıldığı ve kağıt üretiminde tekrar kullanıldığı zaman;
- 17 adet yetişmiş çam ağacının kesilmesi,
- 36 ton sera gazı CO2 atmosfere atılması,
- 4100 kWh elektrik enerjisinin israf edilmesi,
- 267 kg kirletici gazın atmosfere atılması,
- 1750 litre fuel-oilin israf edilmesi,
- 3-4 m3 depolama alanı tasarruf edilmesi,
- 85 m2 ormanlık alanın tahrip edilmesi,
- 38,8 ton suyun israf edilmesi,
önlenir.
Kullanılmış kağıtların %15-20 lik kısmını pratik olarak kağıt üretiminde geri kazanarak kullanmak mümkün değildir. Çünkü kullanılmış kağıtların lifleri her seferinde ortalama %15-20 oranında zayıflar.
Türkiye’de günde üretilen katı atık miktarı 65.000 ton’dur. İstanbul’da ise 8.500 ton/gün’dür. Bir m3 odun yaklaşık olarak 200 kg karbon içerir. 1 ton kullanılmış kağıt ise 447 kg karbon içerir.
1 m3 odun (veya kağıt, odunla yoğunluğu aynı);
- fosil yakıt yerine kullanılırsa 600 kg,
- hafif ağırlıklı beton briket yerine kullanılırsa 800 kg,
- kırsal bölgelerde yapılarda çelik yerine kullanılırsa 500 kg,
- kapı ve pencerelerde alüminyum doğrama yerine kullanılırsa 1200 kg
CO2’in atmosfere atılması önlenir.
Kullanılmış kağıtların geri kazanılması ile yeni iş alanları oluşturulmaktadır. Kullanılmış kağıtların geri kazanılması ile çöp depolama alanlarının ömrü uzamaktadır. 1 ton kağıdın geri kazanılması ile 3-4 m3 çöp depolama alanı korunmaktadır. İstanbul’da çöp depolama alanına giden katı atık miktarı 9000 ton/gün’dür. Bunun %7.5-8.5 kuru bazda kağıttır. Demek ki günde çöp depolama alanına giden kağıt miktarı ortalama 650-700 ton/gün’dür. Bu kağıdın yaklaşık olarak yarısı geri kazanılırsa İstanbul’da ki çöp depolama alanlarının ömrü %7.5-10.7 uzar ve çöp toplama, taşıma ve bertaraf bedeli; 2 373 000-2 555 000 $/yıl azalır.
KULLANILMIŞ KAĞITLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ
Kullanılmış kağıtları geri kazanırken iyi bir plan yapılmalıdır. Çünkü kullanılmış kağıtları toplama ve taşıma en büyük maliyeti oluşturur. Planlama doğru ve sağlıklı yapılmazsa geri dönüşüm maliyeti çok yüksek olur. Dolayısıyla çevreye daha fazla zarar verilir.
Şehrin muhtelif yerlerinde oluşturulacak ana istasyonlarla kağıtlar kaynaktan mümkünse motorsuz araçlarla toplanmalıdır.
Kağıtları geri kazanma oranları Şekil 6’de verilmiştir. Geri kazanma oranının en yüksek olduğu ülkeler Almanya, Avusturya, Norveç, Finlandiya ve İsveç’tir.
Kağıt toplama ve tekrar kullanma oranının Avrupa Ülkelerinde değişimi Şekil 6’de verilmiştir.
Şekil 6. Avrupa Ülkelerinde Geri Kazanma ve Kullanma Oranı
Şekil 6’de görüldüğü gibi geri kazanılmış kağıtları tekrar kullanma oranının en düşük olduğu ülkeler, orman alanı bol olan; İsveç, Finlandiya, Norveç’tir (Tablo 6). Bu ülkelerde geri kazanılan kağıtlar, Şekil 7 ve 8’de verilen mantık çerçevesinde enerji elde etmek amacı ile kullanılmaktadır. Buna göre geri kazanılan kağıtlar enerji üretiminde kullanılırsa fosil yakıt tüketimi azalır. Üretilen kağıtlar iki defa kullanılmış olur. Böylece fosil yakıt yerine atık kağıt kullanıldığı için atmosfer atılan CO2 emisyonunda da önemli azalmalar olur. Kullanılmış kağıdın kalorifik değeri 3.500 Kcal/kg, kül %2.7, karbon %44.7, hidrojen %6.1, oksijen %48.1 ve azot %0.4’dir. Dolayısıyla orman alanları bol olan ülkeler, atık kağıtları geri kazanma işlemlerini hızlı şekilde devam ettirmektedirler. Ancak geri kazanılmış kağıtlar enerji amacı ile kullanmakta ve depolanması önlenmektedir.
Tablo 7. Çeşitli Ülkelerde Atık Kağıt Toplama ve Tekrar Kullanma Oranı
Ülkeler Kullanma (%) Geri Kazanma (%)
Almanya 60 71
Hong Kong 100 61
İsveç 17 52
A.B.D 39 45
Kanada 24 43
İngiltere 69 40
Finlandiya 6 34
Arjantin 44 31
Çin 37 28
İsrail 78 24
Şekil 7.Orijinal Fiber ile Geri Kazanılmış Fibreden Gazete Kağıdı Üretimi
Esnasında Enerji Kullanım ve Üretim
Şekil 8.Enerji ve Kağıt Geri Kazanma
2 ton odundan ofis kağıdı üretiminde 5 GJ elektrik enerjisi kullanılır ve 9 GJ ısı üretilir. Alternatif olarak ofis kağıdı geri kazanılmış kağıttan üretilirse; 0.3 ton odun, 4.4 GJ elektrik enerjisi ve 8 GJ ısı oluşur. Ancak ilave bir ısı sağlanmaz (ağaçların kesilmesi hariç).
KULLANILMIŞ KAĞITLARI GERİ KAZANMA TEKNİĞİ
Atık kağıtların oluştuğu kaynaklar bir ön inceleme ile önceden tespit edilmelidir. Her ne kadar okullar, iş merkezleri, ofisler vs., atık kağıt üretim merkezleri olsa da bununla ilgili bir araştırma çalışması yapılmalıdır. Buna göre atık kağıt kaynakları belirlenerek toplama programları oluşturulmalıdır. Ayrı toplamaya başlamadan önce eğitim programları düzenlenmelidir. Ayrı toplama tekniği öncelikle tüm toplayıcılara, yöre halkına, sivil toplum örgütlerine ve bu işi gönüllü olarak yapacak kuruluşlara anlatılmalıdır.
Okullardan, ofislerden ve işyerlerinden nasıl bir teknikle toplama yapılacağı tek tek belirlenmelidir. Açıkçası, ayrı toplama ile ilgili her şehirde bir yönetim oluşturulmalıdır. Yönetimde çalışanlar, sadece kağıt toplamadan değil, diğer geri kazanılabilir maddeleri toplamadan da sorumlu olmalıdırlar. Bu işte görev alacak kişiler; bu işi bilen, gönül veren kişiler olmalıdır. Kağıtları kirletmeden nasıl ayrı toplayacakları öğretilmelidir. Okul, işyeri ve ofislere atık kağıt kaplarının nereye konacağı (Şekil 9), öğrencilerin ve çalışanların ilgisinin nasıl çekileceği anlatılmalıdır. Okullar, ofisler ve işyerlerinde çalışanların kolayca görebileceği yerlere, kağıtları geri kazanmanın önemini belirten broşürler ve duyurular asılmalıdır.
Şekil 9.Okul, Ofislerde Atık Kağıt Toplama Tekniği
İkinci kademede toplanan kağıtlar küçük esnafın yoğun olarak bulunduğu yerlerden, okullardan, ofislerden ve işyerlerinden en fazla haftada bir alınmalıdır. Bunun bir programı yapılmalıdır.İş merkezi bölgelerinde ayrı toplama başlamalıdır. Bu tür işyerlerinde genel olarak karton ve karton kutular oluşmaktadır. Esnafa bu karton ve karton kutular katlandıktan ve diğer kağıtlarla birlikte basit bir iple bağlandıktan sonra her akşam (yağmurlu havalar hariç) kapısının önüne koyması gerektiği anlatılmalıdır. Bu kağıtlar kesinlikle yerel yönetimler tarafından toplanmak zorunda değildir. Bu işle ilgilenen özel kuruluşlar da bu işi yapabilmelidir.
Birinci ve ikinci kaynaklarda yeterli seviyeye ulaştıktan sonra gelir düzeyi yüksek bölgelerden başlayarak tüm şehirde ayrı toplama başlamalıdır. Bu toplamalarda öncelikle kolay korunabilir bölgelere asgari 2,5 m3’lük kağıt kumbaraları yerleştirilerek ayrı toplamalar başlanmalıdır (Şekil 10). Kumbaralar kesinlikle mevcut çöp konteynırlarının yakınına konulmamalıdır. Kumbaralar mavi renkli olmalıdır. Kumbaraların üzerinde hangi tür kağıtların atılacağı ve hangi tür kağıtların atılmayacağı yazılı olmalıdır. Bu kumbaraların üzerinde kağıtların geri kazanıldığı zaman çevreye verdiği faydalar yazılı olmalıdır. Kumbaraların çevresi sürekli olarak hijyenik, bakımlı ve temiz olmalıdır. Kumbaraların/konteynırların dışına atık kağıt biriktirilmemelidir. Bu kumbaralardan kağıtların alınması ve taşınması yerel yönetimin izin vereceği özel sektör aracılığı ile yapılabilir. Kağıt toplama ile ilgili bölgede yaşanan sıkıntıların giderilmesi için halkın desteği istenmelidir. Bu konuda internet adresi oluşturularak yöre halkının şikayetleri ve önerileri Web sayfasına konulmalıdır.
Şekil 10. Şehrin Muhtelif Yerlerinde Kullanılan Geri Dönüşüm Konteynırları
Kağıt toplama işinde çalışanlar mavi renkli elbise giymeli, kağıt toplama araçları da yine mavi renkte olmalıdır. Araçların kağıt toplama araçları olduğu anlaşılmalıdır.
Şehrin muhtelif yerlerinde oluşturulacak geri dönüşüm noktalarındaki kumbaraların içine yerleştirilecek konteynırlar tekerlikli olursa mevcut çöp toplama araçları bu işlem kolayca yapılabilir. Bu noktalarda toplanan kağıtların yine şehrin muhtelif yerlerinde hazırlanan geri dönüşüm merkezlerine kumbaralardan veya haftada bir gün evlerden, okullardan ve ofislerden toplanan atık kağıtlar getirilir. Bu merkezler trafik bakımından uygun ve ekonomik olmalıdır.Bu merkezlere getirilen kağıtlar daha büyük hacimli, sıkıştırmalı konteynırlara yüklenerek taşıma maliyeti minimize edilebilir.
Kullanılmış kağıtların daha büyük miktarlarda olduğu merkezlere, büyük hacimli (en az 7 m3) kağıt konteynırları yerleştirilmesi hem işçilik hem de ulaşım maliyeti açısından önemlidir.
Evlerde oluşan kullanılmış kağıtlar kirletilmeden temiz olarak ayrı kaplarda toplanmalı ve evin uygun yerinde geçici olarak depolanmalıdır. Her hafta veya iki haftada bir bu kağıtlar yerel yönetimin izin verdiği kuruluşlar tarafından toplanmalıdır. Kullanılmış kağıtların hangi gün ve saatte toplanacağı önceden bölge sakinlerine duyurulmalıdır (Şekil 11).
Şekil 11.Yerleşim Bölgelerinde Torbalara/Kutulara Konan Atık Kağıtların Toplanması
J***nya’da kağıtlar belediyeler ve özel sektör tarafından evlerden ve okullardan toplanmaktadır. Tüccarlar kullanılmış kağıt toplayıcılarından bağımsızdır. Tüccarlar özel sektörlerden ve belediyelerden kağıdı piyasa fiyatında satın alır ve bunu kağıt toplayıcılarına satarlar. Ayrıca kağıt toplayıcıları tüketicilerden kağıtları satın almakta ve bunları piyasa fiyatında tüccarlara satmaktadırlar. 1997 yılı verilerine göre J***nya’da 800 adet kağıt toplayıcısı firma bulunduğu tespit edilmiştir.
Türkiye’de tüketilen 2.213.973 ton kağıdın % 50-70’i geri kazanılsa 1.106.986-1.549.781 ton kullanılmış kağıt geri kazanılmış olur. Bunun ekonomiye yıllık katkısı ise 55.400.000-93.000.000 dolar/yıldır. Türkiye’de birçok kağıt fabrikası kullanılmış kağıtlarını yurtdışından satın almaktadır. Bu durum ülkede yeni iş gücü alanları oluşmasını önlemektedir.
İstanbul’da ayrı toplama işi 1996 yılından önce;
• Kağıtlar ve ambalaj atıkları çöp depolama alanlarında çöpün içinden çok sağlıksız hijyen olmayan ortamlarda toplanmaktaydı. Bu durum İlçe Belediyelerine ilave bir taşıma maliyeti getirmekteydi.
• 1996 yılından itibaren depolama alanlarında kağıtların toplanmasına son verildi. Toplayıcılar bir yıl süre ile bir bocalama geçirdiler. 1997 yılından itibaren sokak toplayıcıları şehirdeki çöp konteynırlarından kağıtları toplamaya başladılar. Bu kağıtlar genel olarak yağlı ve kirlidir. Kentte hala bu tür toplama devam etmekte olup sokak toplayıcıları özellikle gelir düzeyi yüksek olan yerlerde bu işi yapmaktadırlar.
İstanbul’da geri kazanma başlamıştır. Ancak çevreci bir bilinçle yapılmamaktadır. Bu durumu sağlıklı hale dönüştürmek mümkündür. Bunun için başta Çevre ve Orman Bakanlığı olmak üzere ilgili yerel yönetimler (Belediyeler) öncelikli görev üstlenmelidirler. Bürokratik engeller oluşturulmamalıdır. Vatandaşlar bilinçlendirilerek haftanın belli bir gününde kağıtlarını bağlayarak veya torbaya/kutuya koyarak uygun yerlere bırakmaları sağlanmalıdır. Bölgedeki sokak toplayıcıları da buna göre geliştirilmelidir. İlgili toplama araçları ve işçilerin elbiseleri bu temel esasa göre düzenlenmelidir. Böylece belediyeler daha az çöp taşıyabilirler. Özellikle yerel yönetimler buna dikkat etmelidirler. Kademeli olarak insanların kolayca ulaşabileceği, şehrin muhtelif yerlerine kumbaralar yerleştirilmeli ve halkın geri kazanmaya daha fazla katılmaları sağlanmalıdır.
İstanbul’da bazı okul ve ofislerde sivil toplum örgütleri kağıtları geri kazanmaktadırlar. Buralarda hiçbir eğitim faaliyeti maalesef yapılmamaktadır. Öğrenciler ve çalışanlar kağıtları geri kazanma ve topladıkları kağıt konusunda bilgilendirilmemektedir. Kağıt toplama kapları içerisinde hangi tür kağıtların atılıp, hangilerinin atılmayacağı ve doğaya verecekleri katkılar yazılmamaktadır. Sivil toplum örgütleri programlı ve bilinçli bir şekilde bu işi yapmamaktadırlar. Dünyada ise ağırlıklı olarak bu işi sivil toplum örgütleri yapmaktadır.
Karton ve karton kutuların yoğun olarak oluştuğu iş merkezleri ve alışveriş merkezlerinde, kağıtları geri kazanan firmalar bu işi yapmaktadırlar. Buraya toplayıcı firmalarca en az 7 m3’lük sıkıştırılmalı konteynırlar konulmakta ve konteynır dolduğunda alınarak yerine boş olanı konulmalıdır.
TÜRKİYE’DE YAPILMASI GEREKENLER
8.1. Kullanılmış Kağıtların Geri Kazanılması
Türkiye’de kullanılmış kağıtların geri kazanılması ile ilgili gelişmiş ülkelerdeki benzer uygulamalar devreye sokulmalıdır. Atık kağıtları organizeli olarak toplayıcı ve satıcı firmaların oluşmasına katkıda bulunulmalıdır. Atık kağıtlar İstanbul gibi bazı illerde verimliliği yüksek olmasa da sokak toplayıcı dediğimiz bir grup insanlar tarafından toplanmaktadır. Toplanan kağıtlar özellikle ıslak, kirli ve yağlıdır. Çünkü toplama tekniği yanlıştır. Bu kağıtların kağıt üretiminde tekrar değerlendirilmesi daha pahalıya mal olmaktadır.
İlkel yöntemlerle atık kağıt toplamanın önüne geçmek için uluslararası normlarda profesyonel modeller Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından oluşturularak yerel yönetimler ve özel sektörler tarafından pilot uygulamalar halinde devreye sokulmalıdır.Yerel yönetimler ayrı toplama yapıcı firmalara standartları belirlenmiş şartlarda alan kiralamada yardımcı olmalıdırlar.
Atık kağıtları toplayan firmalara yasal statü de kazandırarak kayıt dışı faaliyetleri önlenmeli ve sektörün uluslar arası normlarda gelişmesi sağlanmalıdır.
Atık kağıtların planlı olarak geri kazanılmasının yanında, kağıt sanayiinin de etkin şekilde kullanılmış kağıtları kullanmaları sağlanmalı ve bu sektörler geliştirilmelidir.
Atık kağıtların geri kazanılmasında hedef kağıdı toplamak değil, tüm kesimlerde atık kağıtların geri kazanılmasının yanında, bunun alışkanlık haline getirilmesini sağlamak olmalıdır.
Kağıtların kaynağında ayrı toplanması konusunda bilgilendirme çalışmaları yanında, sektörler organize edilerek atık kağıdı kullanan teknolojiler teşvik edilmelidir.
Yurt dışından kağıt ithalatı takvime bağlanarak bir kota sistemine gidilmelidir. Kağıt üreticileri ülkede atık kağıt geri dönüşüm çalışmalarına katılmaları sağlanmalıdır.
8.2. Kağıt İçin Bitki Yetiştirme
Türkiye’de tüketilen kağıdın önemli miktarı yurt dışından satın alınmaktadır. Ülkemizde kağıt üretiminde kullanılan odun hammaddesi, Devlet Orman İşletmeleri’nden temin edilmektedir. Orman İşletmeleri’nde kağıt sanayii türü işletmecilik olmadığından, ormanların korunması amacı ile muhtelif amaçlı kesimlerden elde edilen odunlardan kağıt üretilmektedir. Dolayısıyla buda üretilen kağıdın kalitesini olumsuz yönde etkilemektedir. Buna göre yıllık ortalama 720-780 milyon dolar dövizin yurtdışına gitmesine neden olmaktadır. Ülkemizde yıllık kağıt tüketimi yıllık %7 mertebesindedir. Bu konuda yeni çalışmalar yapılarak özel sektöre kağıt üretiminde kullanılmak üzere ormanlık alan özelliğini kaybetmiş bölgelerde ağaç yetiştirme yolu açılmalıdır. Ayrıca suyu bol olan kırsal bölgelerde, bölge sakinlerinin kağıt üretiminde kullanılmak üzere ağaç yetiştirmelerinin yolu açılmalıdır. Kağıt üretiminde kullanılan ağaç üretimi için gelişmiş batı ülkeleri model alınmalıdır. Ağaç üretimi sanayi üretimi haline dönüştürülmelidir. Bu konudaki çalışmalar birden fazla yönetimlerle değil de tek yönetim tarafından yürütülmelidir.
9. KAYNAKLAR
1. Byström S., Lönnstedt L., ‘Paper Recycling: Environmental and Economic Impact’, Recources, Conservation and Recycling, 21, 109-127, 1997.
2. ‘Pulp and Paper Mills’, Pollution Prevention and Abatement Handbook, World Bank Groub, 1998.
3. Pickin J.G., Yuen S.T.S., Hennings H., ‘Waste Management Options to reduce Greenhouse Gas Emissions from Paper in Australia’, Atmospheric Environment, 36, 741-752, 2002.
4. ‘Why Waste Paper’, How to Recycle Britain’s Waste Paper Mountain, The Paper Federation of Great Britain.
5. Lundmark R., ‘Choice of Location for Investments in the European Paper Industry. The Impact of Wastepaper’, Recources, Conservation and Recycling, 33, 167-180, 2001.
6. Berglund C., Söderholm P., Nilsson M., ‘A note on Inter-country Differences in Waste Paper Recovery and Utilization’, Recources, Conservation and Recycling, 34, 175-191, 2002.
7. Byström S., Lönnstedt L., ‘Paper Recycling: a Discussion of Methodological Approaches’, Recources, Conservation and Recycling, 28, 55-65, 2000.
8. Sharma V.K., Beukering P V., Nag B., ‘Environmental and Economic Policy Analysis of Waste Trade and Recycling In India’, Recources, Conservation and Recycling, 21, 55-70, 1997.
9. Kishino H., Hanyu K., Yamashita H., Hayashi C., ‘Correspondence Analysis of Paper Recycling Society: Consumers and Paper makers in Japan’, Recources, Conservation and Recycling, 23, 193-208, 1998.
10. Vest H., ‘Environmental Aspects of Waste Paper Recycling’, GATE Technical Information E1e, 2000.
11. ‘Europe Needs the Forest Industry’, Skogsindustrierna, Swedish Forest Industries Federation.
12. ‘Fact Sheet: Reducing Office Paper Waste’, Office of Waste Reduction Services
State of MichiganDepartments of Commerce and Natural Resources, 1989.
13. Berglund C., Söderholm P., ‘Complementing Empirical Evidence on Global Recycling and Trade of Waste Paper’, World Development, 31, No:4, 743-754, 2003.
14. Beukering P.J.H.V., Bouman M. N., ‘Complementing Empirical Evidence on Global Recycling and Trade of Waste Paper: A Reply’, World Development, 31, No:4, 755-756, 2003.
15. The Forest Industrythe Ecocycle and the Environment – a Summary’, Environment information from the Swedish Forest Industries Association