hasretköprüsü
06-07-2008, 08:30 AM
İran Azerbaycanı’nın Yeri ve Coğrafi Sınırları
İran Azerbaycan’ı olarak adlandırdığımız bölgenin coğrafi sınırlarını tespit ederken öncelikle eski zamanlardaki Azerbaycan’ın coğrafi sınırlarını incelememiz gerekir.
Ahamenişler döneminde (M.Ö. 555-M.S.225) Satrap “Atropates” in adına nispeten “Atropatene/Atrpatekan denilen Azerbaycan, o dönemde küçük bir ülke değildi. Atropat zamanında Güney Azerbaycan’ın tamamı, Kuzey Azerbaycan’ın ise (Albanya /Arran) büyük bir kısmı bu Satrap’ın hakimiyetinde bulunuyordu. Aynı zamanda Atropat, Güney Kafkasya’nın batı bölümündeki bazı yerlere, özellikle Gürcistan’ın güney vilayetlerine de sahiplik ediyordu (İpek, A., 2007, s. 9-10). O zamanın Azerbaycan’ının şimdiki Azerbaycan Coğrafyasından daha geniş alan kapladığını görüyoruz.
Sasaniler döneminde de Hazar denizinin batısında bulunan Mugan bölgesi Azerbaycan içerisindeydi. Özellikle II. Şapur zamanında (309 -379) Mugan bölgesi Azerbaycan’ın merkezi durumuna getirilmiştir. Bu bölgeyi daha çok yaylak olarak kullanan II. Şapur bilhassa din adamlarına imtiyaz tanıyan kanunlarını burada koymuştur. I.Keykubat’ın (488 -531) Mugan arazisini verimli bir duruma getirmek için açtırdığı su kanalları meşhurdur. Sasaniler dönemine Kuzey Azerbaycan’ın kuzey sınırını oluşturan Derbend’ın duvarlarında Pehlevice “Adurbatan-Adurbadagan” ifadesine bakılırsa bu dönem Azerbaycan sınırının tarihi Derbend şehrine kadar uzandığı söylenebilir (İpek, A., 2007, s. 13-14)
Ahamenişler ve Sasaniler döneminde Kuzey Azerbaycan’ın “Aran/Albanya” olarak adlandırıldığını görüyoruz. İslam coğrafyacılarının birçoğu Arran bölgesini Azerbaycan içerisinde sayarlar.
VIII. Asır müelliflerinden El-Bikai’ye göre Azerbaycan, Arran ve hatta Ermeniye arasında coğrafi konum itibariyle sıkı bir bağ vardır. Konuya coğrafi ve jeolojik açıdan yaklaşan El-bikai, “Azerbaycan ve Arran, öylesine iç içedirler ki onları birbirinden ayırmak çok güçtür” der (İpek, A., 2007, s. 19).
Bu konuda Cemil Hasanlı farklı düşünmektedir. Hasanlı’ ya göre Kuzey Azerbaycan tarih boyunca Albanya, Arran/Aran, Şirvan ve diğer benzeri coğrafi adlarla anılmışken, Azerbaycan adı daha çok şimdiki İran Azerbaycan’ını içine alan bir coğrafi ad olarak kullanılmıştır.Azerbaycan adı her iki bölgeyi içine alacak şekilde XVIII.yüzyılın başlarından itibaren kullanılmaya başlanmıştır (Hasanlı, C., 2005, s. 21).
Abdulhaluk Çay’ın bu konudaki, görüşleri Hasanlıyı destekler niteliktedir. Çay; “XX. yüzyıla kadar Tebriz ve çevresinden ibaret olan Kuzeybatı İran, Azerbaycan olarak bilinirken, Güneydoğu Kafkasya’da Azerbaycan Cumhuriyetinin kurulmasından sonra, bu bölge Azerbaycan olarak kabul edilmiştir” demektedir (Çay, A., M., 2002, S. 89).
Ancak Azerbaycan’ın sınırlarının tespiti hususunda tarihi gerçekler kadar, bölge insanlarının dil, kültür ve etnografik değerlerinin de dikkate alınması gerekmektedir. Tarih boyunca Azerbaycan sınırları, bu ülkeye hakim olan devletlerin güçleri nispetinde genişlemiş veya daralmıştır. Bu bakımdan Türklerin yaşadıkları toprakları Azerbaycan olarak kabul etmek daha gerçekçi olacaktır.
Yukarıda tanımladığımız Azerbaycan’ın coğrafi sınırlarını günümüze yorumladığımız takdir de İran Azerbaycanı, Hamedan, Zencan, Kazvin, Batı Azerbaycan, Doğu Azerbaycan ve Erdebil illerini içerisine alan etnik-milli ve tarihi-coğrafi özelliklere sahip, aynı zamanda tek bir idare etme merciine bağlı ve içindeki bütün köyleri birbiriyle sıkı ekonomik ilişkide olan büyük bir bölge karşımıza çıkar (Mededli, E., 2002, s. 5).Bazı araştırmacılar bu saydığımız bölgelere Gilan eyaletini de eklemektedir (Ören, M., M., 1980, s, ?).
Yukarıda sınırlarını belirlediğimiz İran Azerbaycanı içerisinde Türkler; Doğu Azerbaycan Erdebil, Zencan, Hemedan, Kazvin, Batı Azerbaycan (Urmiye kentinin güneyinden başlayarak Türkiye sınırı boyunca Nahçivan’a kadar) Merkezi Tahran (bir kısmı), Kürdistan (az bir kısmı) Kum (az bir kısmı)`n da yaşamaktadır. (Gökdağ, B., 2006, s. 1).
Günümüzde Tebriz, Urmiye, Hoy, Erdebil, Salmas, Makü, Maraga, Marend, Serap, Mihrabad, Zencan, Kazvin, Hamedan İran Azerbaycan’ının başlıca şehirlerini oluşturmaktadır.
İslam ansiklopedisine göre, İran Azerbaycan’ının yüz ölçümü 104 000 km2, Kuzey Azerbaycan`ın yüzölçümü ise Azerbaycan Cumhuriyetinin 1919`da verdiği resmi istatistiğe göre 94 137 km2`dir (İslam Ansiklopedisi, s. 91).
Hakan KAYGUSUZ/Araştırmacı Yazar-Alıntı
.....org ("[Only Registered Users Can See Links)
İran Azerbaycan’ı olarak adlandırdığımız bölgenin coğrafi sınırlarını tespit ederken öncelikle eski zamanlardaki Azerbaycan’ın coğrafi sınırlarını incelememiz gerekir.
Ahamenişler döneminde (M.Ö. 555-M.S.225) Satrap “Atropates” in adına nispeten “Atropatene/Atrpatekan denilen Azerbaycan, o dönemde küçük bir ülke değildi. Atropat zamanında Güney Azerbaycan’ın tamamı, Kuzey Azerbaycan’ın ise (Albanya /Arran) büyük bir kısmı bu Satrap’ın hakimiyetinde bulunuyordu. Aynı zamanda Atropat, Güney Kafkasya’nın batı bölümündeki bazı yerlere, özellikle Gürcistan’ın güney vilayetlerine de sahiplik ediyordu (İpek, A., 2007, s. 9-10). O zamanın Azerbaycan’ının şimdiki Azerbaycan Coğrafyasından daha geniş alan kapladığını görüyoruz.
Sasaniler döneminde de Hazar denizinin batısında bulunan Mugan bölgesi Azerbaycan içerisindeydi. Özellikle II. Şapur zamanında (309 -379) Mugan bölgesi Azerbaycan’ın merkezi durumuna getirilmiştir. Bu bölgeyi daha çok yaylak olarak kullanan II. Şapur bilhassa din adamlarına imtiyaz tanıyan kanunlarını burada koymuştur. I.Keykubat’ın (488 -531) Mugan arazisini verimli bir duruma getirmek için açtırdığı su kanalları meşhurdur. Sasaniler dönemine Kuzey Azerbaycan’ın kuzey sınırını oluşturan Derbend’ın duvarlarında Pehlevice “Adurbatan-Adurbadagan” ifadesine bakılırsa bu dönem Azerbaycan sınırının tarihi Derbend şehrine kadar uzandığı söylenebilir (İpek, A., 2007, s. 13-14)
Ahamenişler ve Sasaniler döneminde Kuzey Azerbaycan’ın “Aran/Albanya” olarak adlandırıldığını görüyoruz. İslam coğrafyacılarının birçoğu Arran bölgesini Azerbaycan içerisinde sayarlar.
VIII. Asır müelliflerinden El-Bikai’ye göre Azerbaycan, Arran ve hatta Ermeniye arasında coğrafi konum itibariyle sıkı bir bağ vardır. Konuya coğrafi ve jeolojik açıdan yaklaşan El-bikai, “Azerbaycan ve Arran, öylesine iç içedirler ki onları birbirinden ayırmak çok güçtür” der (İpek, A., 2007, s. 19).
Bu konuda Cemil Hasanlı farklı düşünmektedir. Hasanlı’ ya göre Kuzey Azerbaycan tarih boyunca Albanya, Arran/Aran, Şirvan ve diğer benzeri coğrafi adlarla anılmışken, Azerbaycan adı daha çok şimdiki İran Azerbaycan’ını içine alan bir coğrafi ad olarak kullanılmıştır.Azerbaycan adı her iki bölgeyi içine alacak şekilde XVIII.yüzyılın başlarından itibaren kullanılmaya başlanmıştır (Hasanlı, C., 2005, s. 21).
Abdulhaluk Çay’ın bu konudaki, görüşleri Hasanlıyı destekler niteliktedir. Çay; “XX. yüzyıla kadar Tebriz ve çevresinden ibaret olan Kuzeybatı İran, Azerbaycan olarak bilinirken, Güneydoğu Kafkasya’da Azerbaycan Cumhuriyetinin kurulmasından sonra, bu bölge Azerbaycan olarak kabul edilmiştir” demektedir (Çay, A., M., 2002, S. 89).
Ancak Azerbaycan’ın sınırlarının tespiti hususunda tarihi gerçekler kadar, bölge insanlarının dil, kültür ve etnografik değerlerinin de dikkate alınması gerekmektedir. Tarih boyunca Azerbaycan sınırları, bu ülkeye hakim olan devletlerin güçleri nispetinde genişlemiş veya daralmıştır. Bu bakımdan Türklerin yaşadıkları toprakları Azerbaycan olarak kabul etmek daha gerçekçi olacaktır.
Yukarıda tanımladığımız Azerbaycan’ın coğrafi sınırlarını günümüze yorumladığımız takdir de İran Azerbaycanı, Hamedan, Zencan, Kazvin, Batı Azerbaycan, Doğu Azerbaycan ve Erdebil illerini içerisine alan etnik-milli ve tarihi-coğrafi özelliklere sahip, aynı zamanda tek bir idare etme merciine bağlı ve içindeki bütün köyleri birbiriyle sıkı ekonomik ilişkide olan büyük bir bölge karşımıza çıkar (Mededli, E., 2002, s. 5).Bazı araştırmacılar bu saydığımız bölgelere Gilan eyaletini de eklemektedir (Ören, M., M., 1980, s, ?).
Yukarıda sınırlarını belirlediğimiz İran Azerbaycanı içerisinde Türkler; Doğu Azerbaycan Erdebil, Zencan, Hemedan, Kazvin, Batı Azerbaycan (Urmiye kentinin güneyinden başlayarak Türkiye sınırı boyunca Nahçivan’a kadar) Merkezi Tahran (bir kısmı), Kürdistan (az bir kısmı) Kum (az bir kısmı)`n da yaşamaktadır. (Gökdağ, B., 2006, s. 1).
Günümüzde Tebriz, Urmiye, Hoy, Erdebil, Salmas, Makü, Maraga, Marend, Serap, Mihrabad, Zencan, Kazvin, Hamedan İran Azerbaycan’ının başlıca şehirlerini oluşturmaktadır.
İslam ansiklopedisine göre, İran Azerbaycan’ının yüz ölçümü 104 000 km2, Kuzey Azerbaycan`ın yüzölçümü ise Azerbaycan Cumhuriyetinin 1919`da verdiği resmi istatistiğe göre 94 137 km2`dir (İslam Ansiklopedisi, s. 91).
Hakan KAYGUSUZ/Araştırmacı Yazar-Alıntı
.....org ("[Only Registered Users Can See Links)