Naxçıvan sancağı 300 il əvvəl

[ehreman]

Hacı Əhrəmanın yeni elmi və tarixi axtarışları

Daim axtarışda olan bir şəxs kimi yaşadığım kənddə olan Hacı Hüseynqulu və Məmmədhəsən məscidlərinin tarixi haqqnda məlumat əldə etmək məqsədilə İranın Təbriz və Ərdəbil şəhərlərinin arxivlərində (mirasi fərhəngində) olmuşam. Lakin həmin arxivlərdə Ağa Məhəmməd Şah Qacardan əvvəlki dövrə aid Şimali Azərbaycan haqqında heç bir sənəd əldə edə bilməmişəm. 1984-cü ildə akademik Ziya Bünyadov İstambuldakı Başbakanlık arxivində saxlanılan iki müfəssəl dəftərin, 1727-ci il tarixli “Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri” və “Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri”nin mikro filmlərini əldə etmişdir. Həmin sənəd iki nüsxədən ibarət olmaqla təsdiqlənməsi üçün İstanbula göndərilmiş və orada hökmdar “3-cü Əhməd Şah bin Məhəmməd xan Əl Müzəffər daima” sözləri yazılmış tuğra ilə (möhürlə) təsdiqlənmişdir. Həmin sənəddə indiki Ermənistan ərazisində olan Naxçıvanın kənd və yaşayış məntəqələrinin 1703 - 1730 illərə aid olduğu bildirilir. Bu sənədin o dövr üçün iqtisadi məqsəd nöqteyi nəzərindən tərtib olunmasına baxmayaraq, hal-hazırda siyasi baxımdan çox əhəmiyyətli, inzibati ərazi baxımından inkar olunmaz bir sənəddir.

1. Naxçıvan şəhəri (Nakhchivan)

Hacı abad Badaşxan Yenicə Yarımcan məzirəsi
Zeynəddin Uzun oba Şeyx Mahmud Xəlil xarabası
Didivar Kültəpə

2. Əlincə Nahiyəsi (Alinja)

Böyük Xaçaparaq Bənəniyar Kırna Saltaq
Qara Kilsə Noraşin Yenicə Qurd Mahmud
Xoşkeşin Qal Şurut Cıracur
Paradaş Xanəgah Əlincə Aşağı Anzor
Betevac Yuxarı Anzor Orta Anzor Mikayıl Xarabası
Berdik Qazançı Cəmaləddin Kürəküsyar
Ərəzin Güznüt Ləkətağ

3. Sair Məvazi Nahiyəsi (Sair Mevaz)

Böyük kənd Zəkələ Ərəfsəq İslam keçidi
Babalı Nəhəcur Horin Soriv (Sirab)
Yuxarı Suramərc Aşağı Suramərc Dədyan Məzrəsi Naxçedəniz
Zərnətun Vayxır Alagöz Məzrəsi Maranşah
Qahab

4. Dərəşahbuz Nahiyəsi (Dereshahbuz)

Şahbuz Külüs Zimmi Nurs
Əyrək Hurceşin Kükü Gömür
Gecəzor Dağ Məzrəsi Taq-Taq Muğan
Xınzirək Şadaq Qaraboyalıq Mahmudabad
Ərinc Sələsüz Daylaqlı Badamlı
Torkəş

5. Mülki Arslan Nahiyəsi (Mulk-i Arslan)

Şeyx Yusifli Payız Cəhri İsfəndiyar Zaviyəsi
Kərəm Çatağı Canı Qışlağı Aşağı Buzqov Yuxarı Buzqov
Lizberd Qaraquş

6. Məvazeyi Xatun Nahiyəsi (Mevazi-yi Khatun)

Livis İt Qıran Dekin Oğbin
Sas Almalı Kürədüz Ağxaç
Soltan bəy

7. Qarabağ Nahiyəsi (Karabakh)

Qarabağ Pələçi İznəbert Üç Düz Kəsən
Xıncov Qırdəş Qarabulaq Xök
Qıvraq Tüğavil Səngam Ərəfsağı Qışlağı
Xoşlu Qışlağı Qaraçuq Bulğan

8. Qışlağat Nahiyəsi (Kishlagat)

Yemxana Tumbul Kiçik Tumbul Yezdabad
Nehrəm Dendəbaz Uzunoba Molla Həmdi Məzrəsi
Qiyaslı Qaraca Əlincə Məzrəsi Qızılca Qışlağı
Kolanı Badamqaya Abdallı Şeyxi Həmzəli
Qalacıq Xələfli Xələfəli Qarağac
Yenicə

9. Dərəşam Nahiyəsi (Deresham)

Baş kənd Orta kənd Dib Kənd Culha

10. Azadcıran Nahiyəsi (Azadjiran)

Bist İslami Nuşrəvan Sərxu
Tivi Parağa Behrud Biləv
Üstüpü Çənənəb Azadcıran Azad
Xəlili Misginxəşan Dizə Düylün
Yuxarı Xanəgah Vənənd Anoqut Dırnıs
Kələki Unus Ərmus Uybaz
Köçəri Yuxarı Əylis Aşağı Əylis Tulut
Kuhnar Dəstəq Sol Bərtaq
Yaycı Ordubad qəsəbəsi Meqri Yenicə
Qarçuvan

11. Şorlut Nahiyəsi (Shurlut)

Aşağı Əndəmic Anabad Gənzək Yuxarı Əndəmic
Beşquş

12. Dərənürgüt Nahiyəsi (Derenurgut)

Nürgüt Teyvaz Vərkəarx Milaq
Əznəmiri

13. Sisyan Nahiyəsi (Sisyan)

Sisyan Zabazadur Əlili Solbartı yaylağı
Pexin Ərəfsə Ortagir Ağayi
Benis Əxlətiyan Başqa Ərəfsə Şeyxlər
Haksi Qıvraq Köçəri Püsyan
Mahrus Dəstəgird Tulus Ağcakənd
Pirnaqut Uz Qarakilsə Əsgəmor
Gömür Kamiyab Qızılca Şəki
Kivas Əyləgül Bələk Şələt
Talıbabad (Vərqə) Ərikli Səngər Pul
Horenduz Keşiş Gələdək Beran
Qalacıq Bazar çayı

14. Dərələyəz Nahiyəsi (Derelayaz)

Axura Həmzəli Kərəmpə Həvic
Moravik Həşin Yaycı Çağazur
Xaçik Kələdək Gənzək Veysəlli
Əyər Dakzid Arpa Amağu
Civə Qızıl göz Aynazor Bağçacıq
Rind Qızılca Gərəgor Çanaqçı
Keşiş Viranı Urnut Xıns Cəfərli
Qaşqa Əngüzu Telsin Çavuşcuq
Ərdalas Əyrili Günnüd Abana
Vartanes Vahsin Ağcavəng Tərətum
Ağ kilsə Qız Qalası Qutyal Sədərək Qışlası
Meydan Əli Qışlağı Ələyəz Məndərvanıs
Dibi Qaraqaya Hurevadiq Ayı səsi
Gələnçevir Ərdəpin Şahyurdu məzrəsi Ərdiş
Kərəkülük Sallı Xors Orta göy
Züyrək Keşiş Başgəy Kisək
Yenicə Vartanol Morzav Ərgəz
Məlikşah Küküvanıs Moz Çağatay
Dədəli İkinci Dədəli Puşadiz Daylaxlı
Azadək Əxili Zeytə Soyulan
Hərhər Kotanı Qoçubəy Turtun
Birək Qalabəyi Pürhəsənli Salcı
Qurdəmir Gümüşcük Por Ərinc
Cul Paşalı Gömür Kabud
Axta Qındevas Qayalı Martiros
Qaravəng Muğanlı Yurdçu Horadiz

İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftərindən nümunələr

15. Şərur Nahiyəsi

Maqsudlu Apaca Aşağı Çomaqtur Mirzə Əli qışlağı
Yuxarı Şəhriyar Aşağı Kürdkənd Yuxarı Kürdkənd Aşağı Şəhriyar
Yalqızağac Məlikkən Pirverdi qışlağı Şikəm
Aşağı Parçı Elvar Abi siyah Bəydili
Dərvişlər Acıkəhriz Tənəcə Bülbülabad
Xəlifə Dana qalası Uzunabad Quşcu
Sınıçələk Hüseyn qışalğı Qaxıcan Çinar qışlağı
Aşağı Noraşen Qarabürc Behtaz bulağı Parcı
Oğuzdaşı Yengicə Yuxarı Çomagtur Yuxarı Əlişar
Aşağı Qarqın Qalacıq Yuxarı Aralıx Aşağı Aralıx
Ərbatan Dərvişlər Qarqın Fərhadarxı məzrəsi
Qaibqulu Möhsünabad Babakı Qışlağı Kültəpə
Vərməziyar Ərəbyeyicə Vayxır Qışlağı Yuxarı Parçı
Siyaqut Kosacan Xalac Nəcəf Qışlağı
Keştaz Yuxarı Noraşen Oğlanşahlı Maxta
Behzad Məzrəsi Övratlı Qazançılı 1-ci Düdəngi
2-ci Düdəngi Zəviyyə Yüzbaşı Qışlağı Quşçu
Ağəhməd Aşağı Muğanlı Muğancıq Zülfüqar Qışlağı

16. Sədərək Nahiyəsi

Sədərək Çoban Kərkicik Əsni
Qovalıq Canbudaq Bayatlı Ağgül Qaratəpə
Xatunkəhriz İsaxan Molla Xəlil Hətəmkənd
Dərəbəy Yaqutxan Söyüdlü Hacı İslam
Bəy Öküzbatır Nağıcan Kərbəla
Qaradolaq Hədəl Cəbrayıllı Daşqışlaq


Son söz

Əziz oxucu və dünyanı dərk etməyə qadir olan insanlar. Bu yazılardan nəticə çıxarmaqda isbata ehtiyacı olmayan aksiomaları düşünməklə qəti nəticəyə gəlmək və bədxahların sözünü kəsməkdə heç bir çətinlik yoxdur. Nə mənada: çünki hər bir yaşayış məntəqəsində yaşayanların adət-ənənə, təriqət, mədəniyyət və tarixi tələbatların ödənilməsi baxımından zəruri olan obyektləri zamandan asılı olmayaraq mövcud olmuş , inkişaf etdirilmiş və təkmillədirilmşdir. O cümlədən müsəlman əhali üçün hər bir kənddə zəruri olan məscid, hamam, məktəblə yanaşı axirətə göndərilənlər üçün əbədi və müqəddəs məskən sayılan qəbirstanlıqlar bu gün üçün tələbat, gələcək üçün tarixi bir mədəniyyət abidəsi kimi qorunmuş, qorunur və qorunmaqdadır.
Bu yuxarıdakıları nəzərə alsaq tam qətiyyətlə deməyə haqqımız var ki, hazırda Ermənistan ərazisində olan keçmiş yaşayış məntəqələrinin sayı qədər tarixi və mədəniyyət abidələrinin (məscid, hamam, məktəb və qəbristanlığın) mövcudlunu tələb edək.
Əziz oxucular! Xahiş edirəm bu barədə mənim iddialı yazılarıma öz münasibətinizi bildirəsiniz.
Hörmətlə Hacı Əhrəman

[azerbaycan2008]

bu yerleri gösderen bir xerite düzeltmek lazımdır.

[ehreman]

Oxucunun “o yerleri gosteren Xerite teklifine”
Haci Ehremanin cavabi!

1701-ci ilde tertib olunmush, 3-cu Shah Mehemmed bin Memmed El Muzefferi adi yazilmish tugra ile (mohurle) tesdig olunmush ve hazirda Istanbul arxivinde saxlanilan sened esasinda hazirlanmish xerite

[ehreman]

Bu ise muasir Naxcivan

[ehreman]

Naxcivan sancaqinin 327 il bundan evvelki iqtisadi, siyasi, inzibati umumiyyetle coqrafi movgeyi haqqindaki tarixi melumat ingilis dilinde oxuculara catdirilir.

HACI EHREMAN (tel: 050 634-08-62)

The Largest Register on the sanjak of Nakhchivan
Edited by academician Ziya Buniyatov and Dr.Husamettin Memmedov (Karamanly).

Summary .

“The Largest Register on the sanjak of Nakhchivan “ was compiled in 1724-1727 in order to collect taxes from population which was in object poverty. At that time the sanjak of Nakhchivan had just been included to Ottoman Empire. This register was approved by Sultan Ahmed III’s (1703-1730) decree, dated on 9 Muharrem 1140 H. / August 27, 1727 and became the basic administrative document for the governors of the sanjak.
According to the 302 paged “The Largest Register on the sanjak of Nakhchivan “ preserved in the Archive of Council Minister ( N 905) in Istanbul, this region was divided by Ottomans into 14 nahiye. These were: Nakhchivan, Alinja, Sair Mevaz, Dereshahbuz, Mulk-I Arslan, Mevazi-yi Khatun, karabakh, Kishlagat, Dereham, Azadjiran, Shurlut, Derengut, Sisyan and Derelayaz.
The information demanded for compiling of the “Largest Register” was firstly footed farm by farm- “khane” and then this information were generalized according to the whole village (karye). According to the calculations, the register contains the information about 315 populated areas of the sanjak of Nakhchivan. In the process of determination of the places of populated areas we come across that side by side with the large majority of the territory of the modern Nakhchivan republic, the considerable territory of modern Armenia were in that list: Yekhegnadzor region in the whole, south-east part of Ararat region, most part of Sisyan region and Megry. This is very important in the study of historical geography of Nakhchivan.
“The Register of Nakhchivan” shows that wheat, barley, millet, cotton, palmchrist, lentil, pea, beans and other plants were planted in the region. According to the calculations, 672 tons’ of wheat. 574,3 tons’ of barley, 20 tons’ of millet, 60.3 tons’ of cotton were planted in the sanjak of Nakhchivan every year.
In the “Register of Nakhchivan” are also given information about the towns of the region, especially about Nakhchivn and Ordubad, their populations, shops, bath-houses, mosques, parishs, caravansaries and about their living standard.
One of the main peculiarities of “Register of Nakhchivan” is the information about the population and ethnic structure of sanjak of Nakhchivan. According to the calculations, the register includes names of 9.778 tax payers. Such was the number of the able-bodied male population from 20 to 60. If we should consider every family to have persons in it and if we should count unmarried persons out of the total account as a man, we can say that, there were 28.111 persons in the sanjak of Nakhchivan.
It’s necessary to note, that in Ottoman period Sadarak and Sharur regions, the population of which were absolutely Turks were not included to the sanjak of Nakhchivan. Including 8.745 persons of Sharur and 1.033 persons of Sadrak’s Turks population, to total account of non-muslems was 11.870 persons (30,3 %).
So investigating this register we can make such conclusions: the population of this region was shiah, but the Ottomans were sunnah. The register includes many informations about the population moved to the other bank of Araz river which didn’t want to become subordinate to sunnah. Besides this, non-muslems were always under the protection of ottomans and Safavides, didn’t take part in wars and that is why there was natural growth in non-muslem nation. But the muslem population Of Nakhchivan not for once took part in Ottoman-Safavid wars and made forsed movings. The differensiations in ethnic structure are also connected with this fact.
As a conclusion, we can say that, the sciencitific-practical value of this register is indispensable for the scholars who investigate the history, ethnography, geography and economy of this region.